Në historinë e kulturës ka raste kur një pasion personal, i ushqyer për vite me radhë, arrin të kapërcejë kufijtë e interesit individual dhe të marrë një dimension publik. Pikërisht në këtë pikë duhet parë edhe puna e Gjon Markut me filatelinë dhe, veçanërisht, libri “Nënë Tereza në pullat postare të botës - 118 shtete”.
Me 462 faqe dhe botim në dy gjuhë, shqip dhe anglisht, kjo vepër paraqet një material të gjerë filatelik kushtuar figurës së Nënë Terezës dhe emetimeve postare të 118 shteteve të botës.
Në pamje të parë kemi të bëjmë me një libër filatelik. Por, nëse ndalemi më gjatë te përmbajtja dhe mënyra e konceptimit të tij, kuptojmë se vlera e kësaj vepre shkon përtej koleksionimit të pullave. Ai përfaqëson një përpjekje për të mbledhur, sistemuar dhe dokumentuar mënyrën se si figura e Nënë Terezës është përfaqësuar në filatelinë ndërkombëtare.
Pulla postare, pavarësisht përmasave të saj të vogla fizike, është një dokument me ngarkesë të konsiderueshme simbolike. Ajo emetohet nga një institucion shtetëror dhe, përmes figurës, tekstit, datës dhe simbolikës së saj, përcjell një mesazh të caktuar në hapësirën publike. Për këtë arsye, studimi i pullave nuk është vetëm çështje koleksionimi; ai mund të bëhet edhe mënyrë për të studiuar historinë, kulturën dhe kujtesën e një shoqërie.
Në rastin e Nënë Terezës, kjo perspektivë merr një rëndësi të veçantë. Emetimi në 118 shtete e bën atë një figurë universale
Fakti që libri dokumenton emetime kushtuar Nënë Terezës nga 118 shtete krijon mundësinë për të parë përmasën ndërkombëtare të figurës së saj nga një këndvështrim i veçantë.
Nënë Tereza është një figurë me origjinë shqiptare, por veprimtaria dhe ndikimi i saj kapërcyen prej kohësh kufijtë shqiptarë. Ajo u shndërrua në një simbol ndërkombëtar të humanizmit, bamirësisë dhe përkushtimit ndaj njeriut.
Filatelia e dëshmon këtë universalitet në mënyrë konkrete. Çdo pullë është një dëshmi e mënyrës se si një vend i caktuar ka zgjedhur ta përfaqësojë Nënë Terezën. Portreti, kompozimi grafik, shkrimet, simbolet dhe konteksti i emetimit krijojnë një mozaik të pasur interpretimesh.
Kështu, 118 shtetet nuk janë thjesht një statistikë. Ato përbëjnë një hartë filatelike të kujtesës ndërkombëtare të Nënë Terezës.
Nënë Tereza është një prej figurave shqiptare me njohjen më të gjerë ndërkombëtare. Origjina e saj shqiptare dhe veprimtaria e saj në shërbim të njerëzve në nevojë e kanë vendosur atë në një hapësirë ku identiteti kombëtar dhe universaliteti njerëzor takohen.
Libri i Gjon Markut, “Nënë Tereza në pullat postare të botës -118 shtete”, e ndjek këtë rrugëtim përmes një këndvështrimi të veçantë: pullës postare. Autori përpiqet ta bëjë këtë hartë të lexueshme për publikun shqiptar.
Në vend që të mjaftohet me një biografi të Nënë Terezës, autori arrinë të tregojë se si shtete të ndryshme e kanë përfaqësuar atë në emetimet e tyre postare.
Kjo e bën materialin interesant edhe përtej filatelisë. Një studiues mund të vërejë ndryshimet në portretizimin grafik të Nënë Terezës; një historian mund të interesohet për kohën dhe rrethanat e emetimit; një studiues i kulturës mund të shohë mënyrën se si një figurë shqiptare është përvetësuar në kujtesën kulturore të vendeve të ndryshme.
Kështu, pulla shndërrohet nga një objekt koleksionimi në burim dokumentar.
Një prej meritave të rëndësishme të këtij projekti është pikërisht zhvendosja e vëmendjes nga objekti te dokumenti.
Një pullë e vetme mund të ketë vlerë për koleksionistin për shkak të rrallësisë, vitit të emetimit, gjendjes fizike apo karakteristikave të tjera teknike. Por kur qindra emetime mblidhen dhe sistemohen rreth një figure të vetme, krijohet një mundësi tjetër leximi.
Autori i një katalogu apo vepre dokumentare kërkon t'i japë materialit një rend, një strukturë dhe një kuptim. Në këtë pikë qëndron një nga meritat e Gjon Markut.
Ai nuk e ka lënë koleksionin vetëm në hapësirën private, por e ka nxjerrë atë në një botim të gjerë dhe më pas e ka bërë pjesë të ekspozitave publike.
Ky proces është i rëndësishëm për vetë filatelinë shqiptare, sepse një koleksion që ruhet në mënyrë private mund të jetë pasuri për pronarin e tij, ndërsa një koleksion i dokumentuar në libër dhe i ekspozuar para publikut mund të bëhet pjesë e kujtesës kulturore të një komuniteti.
Ekspozitat mund të shihen si një dokumentim i përhapjes së një figure në kujtesën publike ndërkombëtare. Kjo e bën librin tu interesojë jo vetëm filatelistëve: ai mund t'u shërbejë edhe studiuesve të historisë së postës, komunikimit vizual, ikonografisë, historisë kulturore dhe studimit të figurës së Nënë Terezës.
Pikërisht këtu qëndron potenciali akademik i një botimi të tillë: në aftësinë për ta vendosur materialin filatelik në një kontekst më të gjerë.
Mes koleksionimit dhe studimit ekziston një dallim i rëndësishëm. Koleksionisti ruan një objekt; studiuesi kërkon ta identifikojë, ta klasifikojë, ta vendosë në kontekst dhe t'ia përcjellë informacionin të tjerëve. Kur të dyja këto procese bashkohen, koleksioni merr një vlerë të re.
Në rastin e Gjon Markut, rëndësia e punës së tij lidhet pikërisht me përpjekjen për ta nxjerrë materialin nga hapësira e koleksionit personal dhe për ta kthyer në botim dhe ekspozitë.
Rëndësinë e këtij projekti e shtojnë edhe ekspozitat e zhvilluara në Rrëshen, Suharekë dhe Vlorë. Ato dëshmojnë se puna e autorit nuk është kufizuar vetëm në botimin e një libri.
Në Rrëshen, filatelia e lidhur me figurën e Nënë Terezës është sjellë në hapësirën kulturore lokale. Në Suharekë, kjo veprimtari ka marrë një dimension gjithëshqiptar, duke kaluar kufirin shtetëror dhe duke krijuar një hapësirë të përbashkët kulturore mes Shqipërisë dhe Kosovës.
Vlora përfaqëson një tjetër etapë të rëndësishme: ekspozita “Nënë Tereza, Shenjtorja që Preku Botën”, ku u paraqitën emetime nga 118 shtete, e solli koleksionin përballë një publiku të gjerë.
Një koleksion i ruajtur në mënyrë private u shërben kryesisht pronarit dhe një rrethi të kufizuar të interesuarish. Një libër e bën materialin të konsultueshëm; një ekspozitë e bën atë të shikueshëm nga publiku. Në këtë kuptim, libri dhe ekspozitat janë dy pjesë të së njëjtës punë.
Për ta kuptuar më mirë këtë projekt, rëndësi kanë edhe hapësirat ku koleksioni është prezantuar. Rrësheni, Suhareka dhe Vlora nuk janë thjesht tri adresa ekspozitash; ato përfaqësojnë tri momente të shtrirjes publike të kësaj veprimtarie filatelike.
Ekspozitat kanë edhe një funksion që shpesh nënvlerësohet: atë të diplomacisë kulturore. Kur një qytetar shqiptar sheh në të njëjtën hapësirë pulla të emetuara nga dhjetëra shtete të ndryshme me figurën e Nënë Terezës, ai nuk sheh vetëm një koleksion, por një figurë shqiptare të reflektuar në kultura dhe hapësira të ndryshme.
Kjo krijon një komunikim simbolik midis Shqipërisë dhe botës. Në këtë kuptim, filatelia mund të funksionojë si një mjet i butë i promovimit kulturor. Pa deklarata politike dhe pa retorikë, një objekt i vogël postar tregon se cilat figura kanë kaluar nga kujtesa kombëtare në kujtesën ndërkombëtare. Nënë Tereza është një prej shembujve më të fuqishëm të këtij procesi.
Për Shqipërinë, libri ka edhe një dimension të veçantë. Nënë Tereza është një nga figurat shqiptare më të njohura në botë. Çdo përpjekje për të dokumentuar mënyrën se si ajo është përfaqësuar ndërkombëtarisht ka potencialin të kontribuojë në pasqyrimin e një pjese të identitetit kulturor shqiptar.
Por vlera kombëtare e këtij libri nuk qëndron te përsëritja e faktit se Nënë Tereza ishte shqiptare. Ajo që ka më shumë rëndësi është dokumentimi konkret i mënyrës se si bota e ka përfaqësuar atë. Ky është ndryshimi midis një vlerësimi emocional dhe një pune dokumentare.
Në vend që të thuhet thjesht se Nënë Tereza ishte një figurë botërore, libri sjell materialin filatelik përmes të cilit lexuesi mund ta shohë këtë prani.
Një vepër dokumentare nuk duhet gjykuar vetëm për interesin që ka në momentin e botimit; vlera e saj shpesh rritet me kalimin e kohës.
Në të ardhmen, materialet e mbledhura në këtë libër mund t'u shërbejnë studiuesve që do të merren me historinë e filatelisë shqiptare, me ikonografinë e Nënë Terezës apo me mënyrën se si personalitetet ndërkombëtare përfaqësohen në komunikimin postar.
Kjo e bën botimin një lloj arkivi të shtypur, një arkiv që nuk ruan vetëm pulla, por edhe mënyrën se si një pjesë e botës ka zgjedhur ta paraqesë një personalitet.
Në këtë pikë, puna e Gjon Markut fiton një dimension që mund të jetë më i qëndrueshëm se vetë ekspozitat. Ekspozita mbyllet. Libri mbetet.
Është e drejtë që puna e çdo autori të vlerësohet me kriteret e fushës ku ai vepron. Në rastin e filatelisë, kjo do të thotë që një vepër e tillë duhet parë edhe nga pikëpamja e saktësisë së katalogimit, e identifikimit të emetimeve, e të dhënave teknike, e kronologjisë dhe e burimeve dokumentare. Sa më i plotë të jetë ky dokumentim, aq më e madhe bëhet vlera referuese e veprës.
Në këtë drejtim, libri i Gjon Markut hap një rrugë që mund të pasurohet edhe më tej me botime të ardhshme, me katalogë më teknikë, me indeksime, me të dhëna bibliografike dhe me dokumentim të plotë të ekspozitave.
Pra, vlera e këtij projekti nuk duhet parë si një pikë përfundimi, por si një bazë mbi të cilën mund të ndërtohen punime të tjera filatelike e kulturore.
Në një kohë kur shumë koleksione mbeten të mbyllura në sirtarë dhe shumë materiale me vlerë humbasin bashkë me kujtesën e njerëzve që i kanë mbledhur, puna për t'i dokumentuar dhe për t'ia paraqitur publikut merr një rëndësi të veçantë.
Libri “Nënë Tereza në pullat postare të botës - 118 shtete” është pikërisht një përpjekje e tillë. Ai e merr një objekt të vogël - pullën postare - dhe e vendos në një kornizë shumë më të gjerë: historike, kulturore dhe njerëzore.
Nëpërmjet 118 shteteve, lexuesi mund të ndjekë gjurmët filatelike të një figure shqiptare që u bë universale. Nëpërmjet librit, ky material dokumentohet. Nëpërmjet ekspozitave në Rrëshen, Suharekë dhe Vlorë, ai bëhet i dukshëm për publikun.
Dhe pikërisht ky kombinim - koleksion, dokumentim, botim dhe ekspozim - përbën kontributin më të rëndësishëm të këtij projekti.
Prandaj, puna e Gjon Markut meriton të vlerësohet jo vetëm si një pasion i suksesshëm filatelik, por si një përpjekje për ta kthyer filatelinë në kujtesë kulturore të dokumentuar.
Në fund, mbetet një përfundim i thjeshtë, por domethënës: një pullë postare mund të jetë e vogël, por kur ajo mbart figurën e Nënë Terezës dhe përsëritet në 118 vende të botës, ajo bëhet një dëshmi e fuqishme e rrugëtimit të një shqiptareje drejt kujtesës universale. Gjon Marku ka zgjedhur pikërisht këtë dëshmi për të ndërtuar librin dhe ekspozitat e tij.
Prandaj, libri “Nënë Tereza në pullat postare të botës - 118 shtete” meriton të shihet në këtë kuadër më të gjerë: ai nuk na tregon vetëm cilat pulla janë emetuar për Nënë Terezën, por edhe diçka më të rëndësishme - se si bota ka zgjedhur ta kujtojë një shqiptare. Dhe kjo, përtej çdo vlere koleksionuese, është një vlerë e rëndësishme dokumentare dhe kulturore.
