Përplasje për bektashizmin

Projekti për krijimin e një entiteti sovran bektashi në Tiranë po përballet me një tjetër kundërshtim të fortë nga Turqia. Këtë herë, kritikat nuk kufizohen vetëm te ideja e krijimit të një strukture të ngjashme me “Vatikanin Bektashi”, por prekin drejtpërdrejt edhe pretendimin e Baba Mondit për të qenë udhëheqësi botëror i komunitetit bektashi.

Në një deklaratë të publikuar pas forumit “Bektashizmi në Anadoll dhe Ballkan nga e kaluara në të tashmen”, të zhvilluar në Hacıbektaş të Nevşehirit, përfaqësues të traditës alevi-bektashiane në Turqi kanë kundërshtuar projektin e shpallur nga kryeministri Edi Rama në vitin 2024.

Forumi është zhvilluar nën kujdesin e Presidencës së Kulturës Alevi-Bektashi dhe Cemeve, një strukturë që vepron në varësi të Ministrisë së Kulturës dhe Turizmit të Turqisë. Për këtë arsye, deklarata merr një peshë më të gjerë institucionale sesa një qëndrim individual i një përfaqësuesi fetar.

Kundërshtimi: Bektashizmi nuk mund të bëhet shtet

Në deklaratën përfundimtare, firmëtarët kundërshtojnë konceptin e shndërrimit të bektashizmit në një projekt shtetëror apo politik.

Sipas qëndrimit të tyre, autoriteti fetar dhe shpirtëror nuk mund të përcaktohet përmes krijimit të një territori sovran, ndarjes së tokës apo lëshimit të dokumenteve shtetërore.

Ata argumentojnë se një strukturë politike e ngritur në emër të bektashizmit, nëse nuk respekton parimet dhe hierarkinë tradicionale të këtij besimi, nuk mund të konsiderohet përfaqësuese e tij.

Kjo deklaratë e vendos projektin e Tiranës përballë një kundërshtimi jo vetëm politik, por edhe fetar.

Goditja ndaj Baba Mondit

Pjesa më e fortë e deklaratës lidhet me Edmond Brahimajn, i njohur si Baba Mondi.

Përfaqësuesit që kanë firmosur deklaratën kundërshtojnë pretendimin e tij për të qenë udhëheqësi global i bektashinjve. Ata argumentojnë se Baba Mondit nuk i është dhënë titulli “Kalifi-Baba”, të cilin e konsiderojnë të nevojshëm brenda hierarkisë së tyre tradicionale.

Për këtë arsye, ata e cilësojnë si të pavlefshëm, sipas parimeve që mbrojnë, pretendimin e Baba Mondit për udhëheqje botërore.

Në deklaratë thuhet se bektashizmi nuk duhet të identifikohet me një shtet, lëvizje politike apo projekt kombëtar-politik dhe se autoriteti shpirtëror nuk mund të krijohet përmes një vendimi politik.

Po ashtu, firmëtarët shprehen se një entitet politik i krijuar në Shqipëri nuk mund të pretendojë se përfaqëson të gjithë bektashinizmin në botë.

Hacıbektaş apo Tirana? Përplasja për qendrën shpirtërore

Një tjetër pikë e rëndësishme e deklaratës është përcaktimi i Hacıbektaşit si qendra historike dhe shpirtërore e traditës bektashiane.

Përfaqësuesit turq i referohen “Pir Evi”-t në Hacıbektaş si një qendër që, sipas tyre, nuk mund të zëvendësohet apo zhvendoset në një tjetër territor përmes marrëveshjeve politike ose diplomatike.

Këtu shfaqet një nga përplasjet më të ndjeshme me projektin shqiptar.

Tirana është prej dekadash selia e Kryegjyshatës Botërore Bektashiane dhe pikërisht aty Edi Rama ka propozuar krijimin e një entiteti sovran bektashi.

Nga ana tjetër, deklarata e fundit e ardhur nga Hacıbektaş pretendon se qendra shpirtërore e pandryshueshme e traditës është në Turqi.

Në këtë mënyrë, debati kalon përtej pyetjes nëse Shqipëria mund të krijojë një “shtet bektashi”. Në thelb, ai prek edhe çështjen se kush ka të drejtën të flasë në emër të bektashinjve në nivel ndërkombëtar.

Kundërshtimi nga Turqia nuk është i ri

Qëndrimi i fundit nuk përbën reagimin e parë të përfaqësuesve bektashinj në Turqi ndaj projektit të Tiranës.

Kur Edi Rama e bëri publik propozimin në shtator 2024, pati reagime të menjëhershme nga përfaqësues të bektashizmit në Turqi.

Në një deklaratë të asaj periudhe, të bërë me udhëzim të Ali Haydar Ercan Dedebaba, u kundërshtua edhe statusi i Baba Mondit brenda sistemit tradicional të “dedebabasë”.

Sipas atij qëndrimi, Baba Mondi nuk konsiderohej pjesë e strukturës së tyre të dedebabave dhe, për rrjedhojë, nuk njihej as pretendimi i tij për udhëheqjen botërore dhe as projekti për krijimin e një shteti bektashi në Shqipëri.

Dy vjet më pas, i njëjti kundërshtim është rikthyer në një forum të zhvilluar nën kujdesin e një strukture shtetërore turke.

Projekti i Ramës për “Vatikanin Bektashi”

Nisma shqiptare u shpall nga Edi Rama në shtator 2024 dhe parashikon krijimin e një entiteti sovran bektashi në territorin e Kryegjyshatës Botërore në Tiranë.

Projekti është konceptuar sipas një modeli të krahasueshëm me Vatikanin dhe do të shtrihej në një sipërfaqe prej rreth 11 hektarësh.

Baba Mondi është parashikuar si figura drejtuese e entitetit të propozuar dhe e ka mbështetur publikisht nismën.

Ideja ka ngjallur që prej shpalljes debat të gjerë në Shqipëri dhe jashtë saj, duke prekur çështje të sovranitetit, kushtetutës, marrëdhënieve ndërkombëtare dhe përfaqësimit fetar.

Tashmë, me deklaratën e fundit nga Hacıbektaş, përplasja merr një dimension tjetër: nuk diskutohet vetëm nëse mund të krijohet një entitet bektashi në Tiranë, por edhe nëse ai do të njihej nga një pjesë e rëndësishme e traditës bektashiane jashtë Shqipërisë.

Kjo e bën projektin e shpallur nga Rama edhe më kompleks, pasi përballë tij nuk qëndrojnë vetëm pyetje politike e juridike, por edhe një debat mbi autoritetin, hierarkinë dhe qendrën shpirtërore të bektashizmit.