Projektligji i Partisë Socialiste për reformën e re administrativo-territoriale ka hapur një debat të gjerë politik, institucional dhe akademik, edhe përpara se të nisë shqyrtimi i tij në Kuvend. Ndonëse qeveria e paraqet reformën si një hap drejt rritjes së efikasitetit të pushtetit vendor, një pjesë e opozitës, ekspertëve të qeverisjes vendore dhe akademikëve argumentojnë se problemi nuk qëndron tek numri i bashkive, por tek mungesa e decentralizimit, autonomia e kufizuar e pushtetit lokal dhe mungesa e konsultimit publik.
Drafti propozon uljen e numrit të bashkive nga 61 në 46, përmes shkrirjes së 15 bashkive ekzistuese. Në Qarkun Dibër, ndryshimi më i rëndësishëm është shkrirja e Bashkisë Klos dhe bashkimi i saj me Bashkinë Mat, duke bërë që qarku të organizohet me tre bashki: Dibër, Bulqizë dhe Mat. Sipas Partisë Socialiste, modeli i ri do të ruajë qytetet ekzistuese si qendra urbane përbërëse dhe do të forcojë kapacitetet administrative, financiare dhe njerëzore të pushtetit vendor.
Kritika politike: “Reformë me synim elektoral”
Ish-deputeti demokrat i Qarkut Dibër, Kreshnik Çollaku e cilëson planin për shkrirjen e Bashkisë Klos si një vendimmarrje që nuk lidhet me funksionimin e pushtetit vendor, por me interesa elektorale.
Sipas tij, shkrirja e bashkisë do të varfërojë zonën, do të ulë investimet dhe do të përshpejtojë largimin e banorëve. Për këtë arsye, Çollaku u ka bërë thirrje qytetarëve të Klosit të protestojnë dhe të kundërshtojnë projektin, duke argumentuar se e ardhmja e bashkisë nuk duhet të vendoset nga Tirana, por nga vetë komuniteti.
Edhe Partia Demokratike e konsideron reformën si një proces të njëanshëm. Deputetja Jorida Tabaku argumenton se ndryshimet nuk bazohen në analizë funksionale të qeverisjes vendore, por në kalkulime elektorale, ndërsa kritikon faktin që komisioni parlamentar nuk arriti të zhvillojë konsultime të plota me komunitetet dhe pushtetin vendor.
Akademikët: Problemi nuk është harta
Kritikat vijnë edhe nga akademiku Artan Fuga.
Në një reagim publik, ai argumenton se vetë termi “reformë territoriale” është i gabuar, pasi sipas tij nuk mjafton ndryshimi i kufijve administrativë për të reformuar pushtetin vendor.
Sipas Artan Fugës, reforma nuk i jep përgjigje çështjeve themelore që lidhen me funksionimin e pushtetit vendor. Ai ngre pikëpyetje mbi mënyrën se si do të përfaqësohen komunitetet rurale, si do të financohen bashkitë, nëse do të rritet autonomia e tyre, si do të garantohen referendumet lokale dhe si do të ndahen kompetencat ndërmjet qeverisë qendrore dhe pushtetit vendor. Për akademikun, pa adresuar këto elemente, ndryshimi i kufijve administrativë nuk mund të konsiderohet një reformë e mirëfilltë e qeverisjes vendore.
Ai argumenton se për sa kohë këto çështje nuk adresohen, ndryshimi i hartës mbetet një ndërhyrje administrative dhe jo një reformë e mirëfilltë e qeverisjes vendore.
Aktivistët: Centralizim i mëtejshëm
Edhe pedagogu dhe aktivisti Ervin Goci e sheh reformën si pjesë të një procesi më të gjerë centralizimi.
Në reagimin e tij ai argumenton se pushteti qendror ka marrë gradualisht kontroll mbi institucionet, ndërsa shkrirja e bashkive është faza e fundit e këtij procesi. Sipas Gocit, dobësimi i pushtetit vendor e bën më të lehtë kontrollin mbi territorin dhe burimet natyrore.
Ai u bën thirrje komuniteteve të bashkive që preken nga reforma të organizohen dhe të kundërshtojnë projektin, duke e konsideruar atë një çështje identiteti dhe mbrojtjeje të komuniteteve lokale.
Ekspertët: Nuk ndryshohet modeli i qeverisjes
Kritikat nuk kufizohen vetëm në politikë.
Eksperti i qeverisjes vendore Afrim Krasniqi argumenton se thelbi i reformës nuk duhet të jetë numri i bashkive, por mënyra se si funksionon qeverisja lokale.
Sipas tij, pyetja kryesore nuk është “çfarë harte duam”, por “çfarë qeverisjeje duam”. Ai vlerëson se qeveria qendrore ka centralizuar kompetencat gjatë viteve të fundit dhe nuk ka treguar gatishmëri për t’ua deleguar ato bashkive. Për këtë arsye, ai beson se reforma aktuale fokusohet më shumë tek aspekti territorial dhe elektoral sesa tek cilësia e shërbimeve publike dhe zhvillimi ekonomik lokal.
Në të njëjtën linjë është edhe Agron Haxhimali, drejtues i Institutit të Bashkive. Ai argumenton për BIRN se bashkimi i bashkive ndjek kryesisht kufijtë e ish-rretheve, por nuk demonstron se si do të përmirësohet përfaqësimi demokratik, autonomia vendore apo cilësia e shërbimeve.
Sipas tij, problemet që qytetarët hasin sot — largësia nga vendimmarrja, mungesa e përfaqësimit dhe vështirësitë në aksesin ndaj shërbimeve — nuk zgjidhen thjesht duke reduktuar numrin e bashkive. Ai thekson se fillimisht duhen përcaktuar kriteret dhe modeli i qeverisjes, e vetëm më pas duhet të ndërtohet harta territoriale.
Qeveria mbron reformën
Nga ana tjetër, drejtuesi politik i Partisë Socialiste për Qarkun Dibër, Ulsi Manja, argumenton se organizimi i ri është ndërtuar mbi parimin e afërsisë me qytetarin.
Sipas tij, modeli me tre bashki, shtatë qytete dhe 35 njësi administrative synon forcimin e përfaqësimit vendor, rritjen e kapaciteteve financiare dhe administrative të bashkive, fuqizimin e rolit të qyteteve dhe përmirësimin e cilësisë së shërbimeve publike.
Manja argumenton se qytetet që do të krijohen në këtë organizim do të shërbejnë si pole të zhvillimit ekonomik, social, kulturor dhe turistik për Qarkun Dibër.
Pavarësisht argumenteve të mazhorancës, shumica e kritikave nuk përqendrohen vetëm tek shkrirja e bashkive apo kufijtë e rinj administrativë. Ato vënë në pikëpyetje vetë filozofinë e reformës, duke kërkuar që përpara ndryshimit të hartës të adresohen problemet që kanë shoqëruar pushtetin vendor gjatë dekadës së fundit: decentralizimi i papërfunduar, financimi i pamjaftueshëm, përfaqësimi i dobët i komuniteteve, mungesa e autonomisë dhe konsultimi i kufizuar me qytetarët.
Projektligji është pjesë e fazës së dytë të reformës administrativo-territoriale, të cilën Partia Socialiste argumenton se synon krijimin e bashkive me kapacitete më të mëdha administrative, financiare dhe teknike. Sipas relacionit shoqërues, ndryshimet demografike, pabarazitë ekonomike mes bashkive dhe kërkesat që lidhen me procesin e integrimit europian e bëjnë të nevojshëm riorganizimin e pushtetit vendor. Harta e re parashikohet të miratohet gjatë vitit 2026, në mënyrë që të hyjë në fuqi për zgjedhjet vendore të vitit 2027.
Edhe Këshilli i Europës ka shprehur rezerva lidhur me drejtimin që po merr reforma. Në një projekt-raport monitorimi, raportuesit vlerësojnë se përpara çdo ndryshimi të hartës administrative duhet të bëhet një vlerësim i plotë i reformës së vitit 2014 dhe të zhvillohet konsultim efektiv me pushtetin vendor dhe komunitetet lokale. Dokumenti rekomandon forcimin e decentralizimit, rritjen e kompetencave dhe financimit të bashkive, duke argumentuar se problemet e pushtetit vendor nuk zgjidhen domosdoshmërisht përmes bashkimeve territoriale, por përmes rritjes së kapaciteteve administrative dhe financiare të njësive vendore.
