Bashkia e Dibrës del në Raportin Përfundimtar të Reformës Administrativo-Territoriale 2.0 — dokumenti përmbledhës i mazhorancës socialiste në Kuvend, hartuar për Komisionin e Posaçëm Parlamentar për Reformën Administrativo-Territoriale — si qendra natyrore urbane e qarkut, por njëkohësisht si territor i prekur nga një prej rëniet më të thella demografike në vend dhe nga pabarazi të konsiderueshme brenda kufijve të vet administrativë.
Sipas metodologjisë së raportit, njësia “ankoruese” e çdo qarku përcaktohet si bashkia me Indeksin më të lartë të Masës Urbane (IMU), e verifikuar edhe me Indeksin e Funksionalitetit të Bashkive (IFB). Në rastin e qarkut të Dibrës, ky rol i takon vetë Bashkisë Dibër, me një vlerë IMU prej 64,6 pikësh dhe IFB prej 48,6 pikësh — më e larta mes katër bashkive të qarkut (Bulqizë, Mat, Klos). Raporti thekson se kjo përputhje mes hierarkisë statistikore dhe qendrës administrative konfirmohet në të gjitha 12 qarqet e vendit, duke e bërë rrjetin e qendrave të qarqeve “skeletin natyror urban” të territorit.
Në profilin e plotë të bashkise, Dibra numëron 50.775 banorë sipas Censusit 2023, prej të cilëve 14.710 (29%) jetojnë në qendrën urbane të Peshkopisë.
Performancë ekonomike nën mesataren kombëtare dhe autonomi fiskale e ulët në nivel qarku
Në Indeksin e Performancës Ekonomike (IPE), Dibra renditet e 37-ta në vend me 37,3 pikë, me densitet biznesi 19,5 ndërmarrje aktive për 1.000 banorë, 112 të punësuar për 1.000 banorë, xhiro mesatare 3.856 mijë lekë për punonjës, pagë mesatare mujore 62.930 lekë dhe indeks diversifikimi 0,34 – shifra që tregojnë një ekonomi vendore mesatare për standardet e vendit, larg qendrave bregdetare-turistike që kryesojnë renditjen, por gjithsesi më e mirë se pjesa tjetër e qarkut.
Në variantin e IMU-së të bazuar te bërthama urbane, Dibra renditet e 23-ta në vend, me IMU 46,3 pikë, në kategorinë “e mjaftueshme”.
Të dhënat fiskale të raportuara në nivel qarku tregojnë se Dibra qëndron mes territoreve me autonomi më të kufizuar në vend: autonomia mesatare fiskale e qarkut arrin vetëm 8,2%, ndërsa sipas tabelës së autonomisë fiskale sipas qarqeve, Dibra gjeneroi rreth 372 milionë lekë të ardhura vetjake kundrejt 4,49 miliardë lekëve të ardhura totale për vitin 2025 – një autonomi prej 8,3%, më e ulët se çdo qark tjetër përveç Kukësit (7,0%). Megjithatë, në Indeksin e Mbulimit Funksional (FCI), qarku i Dibrës rezulton mes më të mirëve në vend, me 50,0%, krah për krah me Lezhën (56,9%) dhe Durrësin (53,9%) — shenjë se, pavarësisht burimeve financiare të pakta, funksionet bazë mbulohen relativisht mirë.
Rënia demografike, ndër më të thellat në vend
Në pamje afatgjatë (1989–2023), qarku i Dibrës humbi 119.146 banorë, duke rënë nga 226.324 në 107.178 banorë – një rënie prej 52,6%, e treta më e thellë në vend pas Gjirokastrës (−61,5%) dhe Kukësit (−57,6%). Edhe në periudhën më të fundit ndër-cens (2011–2023), qarku regjistroi një rënie prej 21,8% (nga 137.047 në 107.178 banorë), mbi mesataren kombëtare prej 14,2%. Raporti e vendos Dibrën, së bashku me Gjirokastrën dhe Kukësin, mes territoreve me rëniet relative më të mëdha të popullsisë në vend.
Një nga gjetjet më domethënëse për vetë Bashkinë Dibër lidhet me izolimin e brendshëm. Në listën e 15 njësive administrative më të izoluara në vend (matur me kohën e udhëtimit drejt qendrës bashkiake më të afërt), figurojnë dy njësi që i përkasin territorialisht Bashkisë Dibër: Zall-Reçi, me 335 banorë, ndodhet 118,9 minuta (31,6 km) larg qendrës së Dibrës – e katërta njësi më e izoluar në vend; dhe Lura, me 501 banorë, ndodhet 108,7 minuta (39,6 km) larg po asaj qendre – e gjashta më e izoluar në Shqipëri. Kjo tregon se, ndërsa vetë Peshkopia funksionon si qendër ankoruese e qarkut, disa nga njësitë periferike të bashkisë mbeten praktikisht të shkëputura nga shërbimet bazë për shkak të distancës dhe terrenit malor.
