Media ka një fuqi të jashtëzakonshme: ajo nuk na tregon vetëm çfarë ka ndodhur, por shpesh ndikon edhe te mënyra se si duhet ta interpretojmë atë që ka ndodhur.
Manipulimi mediatik nuk do të thotë domosdoshmërisht se një lajm është 100% i sajuar. Shpesh manipulimi ndodh duke zgjedhur vetëm një pjesë të së vërtetës, duke fshehur një tjetër, duke përdorur një titull emocional ose duke përsëritur të njëjtin mesazh aq shumë sa publiku fillon ta perceptojë si fakt.
1. Zgjedhja e asaj që bëhet lajm
Një media merr çdo ditë mijëra informacione, por vetëm disa prej tyre bëhen kryetituj.
Kjo quhet agenda-setting: media nuk ka nevojë t’i thotë njerëzve drejtpërdrejt se çfarë të mendojnë. Mjafton t’u tregojë vazhdimisht për çfarë të mendojnë.
Nëse për ditë të tëra një televizion flet për kriminalitetin, publiku mund të krijojë përshtypjen se kriminaliteti është problemi kryesor i shoqërisë, edhe nëse statistikat tregojnë një realitet më kompleks.
2. Titulli që përcakton gjykimin
Dy media mund të raportojnë të njëjtën ngjarje, por me dy tituj krejt të ndryshëm.
“Protestuesit përplasen me policinë”
ose
“Policia përballet me protestuesit”
Fakti mund të jetë i njëjtë. Por këndvështrimi ndryshon.
Kjo quhet framing – mënyra se si një ngjarje vendoset në një kornizë të caktuar për ta bërë publikun ta shohë nga një kënd specifik.
3. Emocioni mbi faktin
Një fotografi e një fëmije duke qarë, një video me britma, një muzikë dramatike apo fjalë si “tmerr”, “skandal”, “tronditëse”, “bombë”, “shok” mund ta ndryshojnë perceptimin e publikut.
Sa më i fortë emocioni, aq më pak njerëzit kanë tendencë të ndalen për të kontrolluar faktet.
Prandaj një nga pyetjet më të rëndësishme është:
A po më informon ky lajm apo po përpiqet të më bëjë të ndihem në një mënyrë të caktuar?
4. Përsëritja krijon bindje
Një pretendim i përsëritur dhjetëra herë mund të fillojë të duket si fakt, edhe kur nuk është provuar.
“Eksperti tha…”
“Burimet thanë…”
“Thuhet se…”
“Raportohet se…”
Nëse i njëjti pretendim përsëritet në televizion, portale dhe rrjete sociale, shumë njerëz arrijnë në përfundimin: “Nëse po e thonë të gjithë, duhet të jetë e vërtetë.”
Por burimi fillestar mund të jetë vetëm një dhe informacioni mund të jetë ende i pakonfirmuar.
5. Zgjedhja e ekspertit
Edhe kur një media sjell “ekspertë”, kjo nuk garanton domosdoshmërisht objektivitet.
Nëse një debat televiziv përfshin pesë persona që mbështesin një qëndrim dhe vetëm një që e kundërshton, publiku mund të krijojë përshtypjen se ekziston një konsensus i gjerë.
Në të kundërt, media mund të krijojë edhe “false balance” – duke vendosur dy qëndrime sikur kanë të njëjtën peshë faktike, edhe kur provat nuk janë të barabarta.
6. Manipulimi përmes fotove dhe videove
Një fotografi mund të jetë reale, por të jetë shkrepur në një moment tjetër.
Një video mund të jetë reale, por të publikohet vetëm një fragment prej saj.
Një pamje e një turme mund të përdoret për të dhënë përshtypjen e një proteste masive, ndërsa kamera nuk tregon pjesën tjetër të sheshit.
Pra, pyetja nuk është vetëm:
“A është kjo foto/video e vërtetë?”
Por edhe:
“Çfarë nuk po më tregon kjo foto/video?”
Një rast konkret: Iraku dhe “armët e shkatërrimit në masë”
Një nga shembujt më të njohur të marrëdhënies mes politikës, informacionit dhe medias lidhet me luftën në Irak në vitin 2003.
Qeveria britanike publikoi në vitin 2002 një dosje mbi programet e armëve të Irakut. Një prej pretendimeve më të bujshme ishte se Iraku mund të vendoste në përdorim armë të shkatërrimit në masë brenda 45 minutash. Pretendimi u bë një prej elementëve kryesorë të debatit publik për kërcënimin që paraqiste Saddam Hussein.
Më pas, gazetari i BBC-së Andrew Gilligan raportoi se informacioni ishte ekzagjeruar dhe se dosja ishte “zbukuruar” për ta bërë kërcënimin të dukej më serioz. Burimi kryesor i tij ishte eksperti i Ministrisë së Mbrojtjes, David Kelly.
Çështja u shndërrua në një skandal të madh mediatik dhe politik. U ngrit një hetim i posaçëm, ndërsa BBC u përball me kritika të forta për mënyrën e raportimit.
Ky rast tregon diçka shumë të rëndësishme:
Manipulimi i opinionit publik nuk kërkon domosdoshmërisht një gënjeshtër të plotë. Mjafton që një informacion të zgjidhet, të interpretohet, të theksohet dhe të përsëritet në mënyrën e duhur.
Si të mos manipulohemi?
Një qytetar kritik duhet të bëjë disa pyetje të thjeshta:
- Kush po e publikon këtë informacion?
- Cili është burimi origjinal?
- A ka prova apo vetëm deklarata?
- A po më jepet i gjithë konteksti?
- Çfarë informacioni mungon?
- A është titulli më dramatik se përmbajtja?
- A ekzistojnë burime të tjera që e kundërshtojnë?
- A po më ofrohet fakt apo opinion i paraqitur si fakt?
- A po përdoret frika, zemërimi ose emocioni për të më bindur?
Media është e domosdoshme për një shoqëri demokratike. Por media e lirë nuk do të thotë automatikisht media e pagabueshme.
Prandaj, qytetari nuk duhet të bëhet as armik i medias dhe as ndjekës i verbër i saj.
Detyra e medias është të informojë. Detyra e qytetarit është të verifikojë.
Dhe ndoshta pyetja më e rëndësishme që duhet t’i bëjmë çdo lajmi është:
**“A po më tregojnë çfarë ka ndodhur, apo po përpiqen të më tregojnë çfarë duhet të mendoj për atë që ka ndodhur?”**
