Last Updated on 06/09/2026 by Leonard
Të pranishëm në shumë vende të botës, ashtu si hebrenjtë, romët janë persekutuar nga nazizmi, por jo vetëm kaq: sot shumë i kanë frikë, por pak e njohin historinë dhe kulturën e tyre të lashtë.
Kush janë romët dhe të tjerët? Nga vijnë ata? Për të mësuar më shumë dhe për të hapur një hapësirë për diskutim për të gjithë, po ripropozojmë një seri artikujsh dhe hetimesh të thelluara nga Focus, duke filluar me këtë artikull nga Franco Capone, antropolog dhe deri vonë gazetar i Focus.
Ata preferojnë të quhen romë, që në gjuhën e tyre, romani, do të thotë “burrë”. Dhe ata e përkufizojnë gagè, “të tjerët”, pjesën tjetër të botës, domethënë jo-romë. Një gagio (njëjës i gagè) konsiderohet naiv, supersticioz, tepër i lidhur me gjërat dhe nganjëherë i dhunshëm. Gagè-t, nga ana e tyre, i quajnë ata ciganë dhe mendojnë se janë të çrregullt, të pabesë, hajdutë dhe të pakulturuar. Por përgjithësimi është i gabuar: në Evropën Lindore, dhe shpesh edhe në Itali, romët jetojnë në shtëpi normale, punojnë, studiojnë dhe bashkëjetojnë në paqe me gagè-t.
Romët boshnjakë e quajnë Italinë “vendin e kampeve”, që do të thotë kampe nomade të rrethuara me gardh. Ata shpesh lypin dhe ndonjëherë vjedhin. Kasollet e rrënuara marrin flakë. Politikanët dhe qytetarët organizojnë demonstrata, ndërsa kryetarët e bashkive shqetësohen. Por sipas antropologut kulturor Leonardo Piasere, në librin e tij Romët e Evropës (botuar nga Laterza), perspektiva ndryshon: “Kur mbërrijnë në Itali nga vendet e Evropës Lindore, romët ‘jeptëzohen’, domethënë detyrohen të jetojnë në kampe, sipas stereotipit të nomadëve të ndyrë me karvanë. Një mënyrë e vjetër për të adresuar problemin.”
Historia e tyre: ata erdhën nga lumi Indus. Por a kanë qenë romët gjithmonë nomadë? A është e vërtetë që nuk kanë kulturë? Pse shihen si lypës? Kush janë ata?
Rreth 7 milionë romët që jetojnë në Evropë rrjedhin nga një popullsi që fliste një formë të sanskritishtes, Praklitus. Rreth vitit 1000 pas Krishtit, ata u larguan nga Delta e Indusit, midis Indisë dhe Pakistanit. Ishin metalpunues, të quajtur athinganoi, domethënë “ciganë”. Gjatë katër shekujve, romët u vendosën në shumë vende evropiane, duke filluar nga Ballkani. “Edhe atëherë”, shpjegon Piasere, “romët nuk silleshin të gjithë në të njëjtën mënyrë; ata ndryshuan ekonominë dhe stilin e jetës së tyre sipas mundësive të ofruara nga vendet pritëse.”
Mjeshtra të përpunimit të metaleve. Ata ndaheshin në tre zona gjeografike:
Zona e parë: Ballkani, gjatë Perandorisë Osmane, ku zhvillonin një numër të madh profesionesh artizanale. Deri në fund të shekullit të 16-të, të gjithë ishin të regjistruar, jetonin në shtëpi të fiksuara dhe paguanin taksa. Shkurt, ata ishin taksapagues të shkëlqyer dhe të ndarë në esnafe: lautarë (muzikantë dhe prodhues instrumentesh muzikorë), farkëtarë, argjendarë, rrobaqepës, kasapë, tregtarë kuajsh, veterinarë dhe fshatarë të lirë.
Zona e dytë: Principatat e Vllahisë dhe Moldavisë (tani pjesë e Rumanisë), ku romët shpesh ishin skllevër të princit, por mund të ushtronin zanate shëtitëse (akrobatë, stërvitës arinjsh, xhonglerë, lingurari, bakërpunues) duke paguar haraç. Ata shpesh dhuroheshin edhe tek manastire ortodokse si kompensim për mëkatet e princit. Romët mbetën skllevër deri në mesin e shekullit të 19-të, kur revolucioni liberal shfuqizoi skllavërinë.
Këto dy zona – Ballkani dhe Rumania – janë shtëpia e 90% të romëve të Evropës. Ata janë kryesisht sedentarë, jetojnë në shtëpi të rregullta dhe punojnë në bujqësi. Në Rumani, ku jetojnë 1.8 milion romë, vjedhjet janë pothuajse zero, sipas Interpolit.
Zona e tretë: Evropa Perëndimore, ku ndodhet “vendi i kampeve”. Në Itali, romët përbëjnë 0.15% të popullsisë, afërsisht 87,000 njerëz. Ata mbërritën si pelegrinë nga Italia në Holandë mes viteve 1417–1430, duke u identifikuar si “egjiptianë”. Qytetet u ndihmonin shpesh me donacione. Por filluan edhe persekutimet dhe ndalimet për dëbimin e romëve.
Romët u lidhën me territore të ndryshme, nga të cilat morën emra të ndryshëm, si Sinti Piemontez, Sinti Lombard, Kalè Andaluzian, Manouche francezë, Romanichalët uellsianë. Gjuha e tyre ruajti rreth 50% të fjalorit origjinal; pjesa tjetër u ndikua nga gjuhët lokale. Nomadizmi ishte një përshtatje ndaj shtypjes, jo një kusht etnik.
Persekutimi nazist: rreth 500,000 romë u vranë në kampet e përqendrimit (Porrajmos). Ndryshe nga hebrenjtë, romët nuk morën kompensim pas Luftës së Dytë Botërore.
Kultura rome: Muzika ka qenë gjithmonë thelbësore, nga Brahms te Goran Bregoviç. Ritet e varrimit, ligji rom dhe traditat e komunitetit ruajnë strukturën shoqërore dhe moralin e grupit.
Paragjykime: Romët nuk pinë më shumë se popujt e tjerë; nuk janë të pistë; gratë nuk janë “të disponueshme”; lypja historikisht ka qenë pjesë e një aktiviteti tregtar; dënimet brenda komunitetit rregullojnë dhunën.
Burimi: focus.it/ Nga Franco Capone/ Përgatiti për botim: L.Veizi