Françesk Anton Santori, i njohur edhe si Ndon Santori, ishte një nga figurat e rëndësishme të letërsisë arbëreshe të shekullit XIX. Poet, dramaturg, prozator, përkthyes dhe klerik, Santori la pas një krijimtari të gjerë në gjuhën shqipe dhe italiane, ndërsa vepra e tij “Emira” konsiderohet drama e parë origjinale e shkruar në gjuhën shqipe.

Santori lindi më 16 shtator 1819 në Santa Caterina Albanese, një qytezë arbëreshe në provincën e Kozencës, në Italinë e Jugut. Në moshën 16-vjeçare vendosi t’i kushtohej jetës fetare dhe nisi përgatitjen për priftëri. Në vitin 1843 hyri në manastirin françeskan të Urdhrit të Reformuar në San Marco Argentano.

Në vitin 1858 u përpoq të themelonte një manastir në Lattarico, por përpjekja nuk pati sukses. Dy vjet më vonë, në vitin 1860, ai u largua nga jeta monastike dhe vazhdoi të jetonte në Santa Caterina Albanese, ku punoi si mësues dhe merrej edhe me shitjen e një makinerie tjerrëse që kishte ndërtuar vetë.

Në vitin 1885 u emërua prift në San Giacomo di Cerzeto, ku shërbeu deri në fund të jetës. Santori u nda nga jeta më 7 shtator 1894.

Një krijimtari e gjerë në shqip dhe italisht

Gjatë jetës së tij, Santori shkroi poezi, romane, drama dhe tregime, duke u marrë gjithashtu me përkthime dhe me punime gjuhësore. Ai përshtati 112 fabula të Ezopit dhe hartoi edhe një gramatikë të gjuhës shqipe.

Një nga veprat e tij të hershme ishte “Canzoniere Albanese”, një poemë e gjatë lirike kushtuar dashurisë dhe natyrës. Santori e përfundoi atë në vitet 1830 dhe e botoi në vitin 1846. Vepra mbart ndikimin e poezisë së Jeronim de Radës, veçanërisht të “Këngëve të Milosaos”.

Në vitin 1848, Santori shkroi himnin në shqip “Valle haresë madhe”, i cili u botua më 23 shkurt të atij viti në revistën “L’Albanese d’Italia”, të drejtuar nga De Rada.

Po atë vit botoi në Napoli poemën politike dygjuhëshe “Il prigionero politico”, të shkruar në shqip dhe italisht. Vepra trajton ndryshimet në jetën e një familjeje të përndjekur gjatë revolucioneve të vitit 1848 në shtetet italiane.

Krijimtaria e tij përfshinte edhe vepra fetare. Ndër to janë “Rozhaari i S. Myriis Virgkiyry”, botuar në vitin 1849, dhe “Kryshten i shyityruory”, një përmbledhje prej rreth 230 faqesh me lutje, tekste fetare dhe përkthime këngësh fetare, botuar në Napoli më 1855.

Në “Kryshten i shyityruory”, Santori përfshiu edhe pjesë nga “Çeta e profetëve” e Pjetër Bogdanit, e botuar në vitin 1685. Përfshirja e këtyre fragmenteve mund të shihet si një shenjë e vetëdijes për vazhdimësinë e traditës së letërsisë fetare shqiptare.

“Emira”, drama që shënoi një pikë kthese

Santori shkroi disa drama, përfshirë tragjedi dhe melodrama, disa prej të cilave mbetën të papërfunduara. Ndër veprat e tij janë “Jeroboam”, me përmbajtje biblike, dhe “Alessio Dukagino”, një melodramë e shkruar ndërmjet viteve 1855 dhe 1860, e cila trajton jetën e Lekë Dukagjinit.

Por vepra që e lidhi përfundimisht emrin e Santorit me historinë e dramaturgjisë shqiptare është “Emira”.

E konsideruar drama e parë origjinale shqiptare, “Emira” rrëfen aventurat e Emiras, Kalinës, Albencit dhe Mirjanit në sfondin e një revolte shoqërore në Kalabri dhe të jetës së komuniteteve arbëreshe.

Personazhi kryesor, Emira, është një vajzë e re dhe e pafajshme që bëhet viktimë e rrethanave. Prania e një figure të tillë femërore ishte e veçantë për letërsinë shqiptare të kohës, ku personazhet gra ishin ende të rralla.

Disa pjesë të dramës u botuan fillimisht në revistën “Fjamuri Arbërit”, ndërsa më vonë u përfshinë edhe në antologjinë shqiptare të Jeronim de Radës.

Romanet dhe tregimet

Santori shkroi edhe disa romane dhe tregime, një pjesë e madhe e të cilave u botuan vetëm pas vdekjes së tij.

Ndër romanet e tij është “Sofia Kominiate”, një vepër e papërfunduar e shkruar në dy versione. Versioni në shqip përmban 282 faqe, ndërsa ai në italisht rreth 714 faqe.

Ai shkroi gjithashtu romanin “Il soldato albanese”, në italisht, ndërsa romani në shqip “Bija e mallkuar” nuk është ruajtur në kopje të njohura.

Santori la pas edhe një numër të madh tregimesh, ndër të cilat “Brisandi Lletixja e Ulladheni”, “Emilja”, “Fëmija Pushtjerote”, “Filaredo”, “Gnidhja e Kusari”, “Kolluqi e Sorofina”, “Miloshini”, “Neomenia”, “Panaini e Dellja”, “Rosarja” dhe “Virgjinia”.

Në kohët moderne janë zbuluar gjithashtu rreth 1,845 vargje satirike të shkruara prej tij, duke dëshmuar edhe më tej gjerësinë e krijimtarisë së autorit arbëresh.

Gjuha dhe bota arbëreshe në veprën e tij

Santori shkroi kryesisht në një formë arkaike të toskërishtes, ndërsa përdori një sistem të veçantë drejtshkrimor të krijuar prej tij. Pavarësisht veçorive gjuhësore dhe ortografike, veprat e tij mbeten të rëndësishme për studimin e gjuhës dhe kulturës arbëreshe.

Në qendër të krijimtarisë së tij janë jeta rurale, zakonet e komuniteteve arbëreshe, historia shqiptare, veçanërisht periudha e Lidhjes së Lezhës, si dhe dashuria, natyra, feja dhe përkatësia kulturore.

Në poezitë e tij politike shfaqen edhe motive moralizuese, ndërsa në disa krijime, si “Valle haresë madhe”, ai përfshin elemente të folklorit shqiptar, këngë dhe valle popullore.

Përmes veprës së tij, Françesk Anton Santori u bë një urë mes traditës arbëreshe dhe zhvillimit të letërsisë shqipe. Krijimtaria e tij dëshmon për vitalitetin e kulturës shqiptare në komunitetet arbëreshe të Italisë dhe për përpjekjet e autorëve të shekullit XIX për ta ruajtur gjuhën, historinë dhe identitetin shqiptar përmes letërsisë./KultPlus.com