“Hawking” nga Graham Farmelo: Ana e errët pas gjeniut të fizikës

Biografia e re e Stephen Hawkingut, e shkruar nga autori veteran i shkencës Graham Farmelo, synon të paraqesë një portret më të plotë të një prej fizikantëve më të famshëm të epokës moderne: një shkencëtar brilant dhe jashtëzakonisht këmbëngulës, por njëkohësisht një njeri me të meta të theksuara personale.

Libri nuk i minimizon arritjet e jashtëzakonshme shkencore të Hawkingut, por trajton edhe akuza dhe dëshmi për ambicie të tepruar, vetëpromovim, sjellje kontrolluese, mungesë mirënjohjeje ndaj punës së kolegëve dhe qëndrime problematike ndaj grave.

Sipas recensuesit, për shumë vite këto anë të personalitetit të Hawkingut u diskutuan shumë më pak sesa madhështia e tij shkencore, pjesërisht për shkak të respektit të jashtëzakonshëm që krijoi lufta e tij me sëmundjen e neuroneve motorike.

Një biografi që nuk shmang anët e pakëndshme

Farmelo, i njohur edhe për biografinë e vlerësuar të fizikantit Paul Dirac, “The Strangest Man”, ka pasur qasje në material të autorizuar nga familja Hawking.

Kjo kishte krijuar frikën se libri mund të ishte tepër i butë ndaj subjektit të tij.

Megjithatë, autori zgjedh shpesh t’i lejojë njerëzit që e njihnin Hawkingun të flasin vetë për karakterin e tij, duke përfshirë anëtarë të familjes, kolegë dhe miq.

Rezultati është një portret ku admirimi për shkencëtarin bashkëjeton me një vështrim shumë më kritik ndaj njeriut.

Historia shkencore mbetet e jashtëzakonshme

Në aspektin shkencor, historia e Hawkingut vazhdon të jetë jashtëzakonisht frymëzuese.

Farmelo shkruan se, edhe pse kujdesi mjekësor dhe mbështetja që mori padyshim kontribuuan në jetëgjatësinë e tij, ishte mbi të gjitha “vullneti i pathyeshëm, qëndrueshmëria dhe forca e karakterit” që i mundësuan të ndërtonte një karrierë kaq të jashtëzakonshme.

Hawking u diagnostikua me sëmundjen e neuroneve motorike në fillim të vitit 1963, kur ishte ende i ri dhe po punonte për doktoratën në Cambridge.

Mjekët i kishin dhënë më pak se një dekadë jetë.

Megjithatë, pavarësisht humbjes graduale të aftësisë për të lëvizur dhe folur, ai vazhdoi kërkimin dhe u frymëzua veçanërisht nga puna e fizikantit Roger Penrose mbi kolapsin gravitacional të yjeve dhe formimin e vrimave të zeza.

Nga vrimat e zeza te Big Bengu

Teoria e relativitetit të përgjithshëm e Albert Einsteinit kishte parashikuar që një yll masiv mund të shembej nën gravitetin e vet.

Penrose tregoi matematikisht se ky proces mund të çojë drejt një “singulariteti”, një pikë ku konceptet tradicionale të hapësirës dhe kohës nuk funksionojnë më në mënyrën e zakonshme.

Hawking pati idenë brilante se një proces i ngjashëm, i menduar në drejtim të kundërt, mund të ndihmonte në shpjegimin e origjinës së universit dhe Big Bengut.

Ky u bë një nga sukseset e tij të para të mëdha, i paraqitur në një punim të përbashkët me Penrose në vitin 1970.

Por arritja e tij më e famshme do të vinte katër vjet më vonë.

“Rrezatimi Hawking”, kontributi që ndryshoi fizikën

Në vitin 1974, Hawking propozoi se vrimat e zeza nuk janë plotësisht të zeza.

Për shkak të efekteve kuantike, ato duhet të lëshojnë një rrezatim shumë të dobët dhe, me kalimin e një kohe jashtëzakonisht të gjatë, mund të humbin masë dhe të avullojnë.

Ky fenomen sot njihet si “rrezatimi Hawking”.

Puna bashkoi disa prej ideve më të rëndësishme të fizikës moderne: relativitetin e përgjithshëm, mekanikën kuantike, termodinamikën dhe teorinë e informacionit.

Sipas Farmelos, pikërisht puna mbi vrimat e zeza është ajo për të cilën Hawking do të mbahet mend si një fizikant vërtet i madh.

Jo “Einsteini i dytë”

Libri dhe recensioni, megjithatë, kundërshtojnë tendencën për ta vendosur Hawkingun në të njëjtin nivel me Albert Einsteinin.

Sipas recensuesit, kontributet e Einsteinit ishin shumë më të gjera në fusha të ndryshme të fizikës, ndërsa specializimi i Hawkingut ishte më i ngushtë.

Kur ai dilte jashtë fushave ku kishte ekspertizë të drejtpërdrejtë, deklaratat e tij nuk ishin gjithmonë të mirëpritura nga kolegët.

Fizikanti Peter Higgs, i njohur për parashikimin e bosonit Higgs, ishte veçanërisht kritik dhe pretendonte se Hawking shpesh bënte deklarata për tema që nuk i njihte mjaftueshëm.

Famë botërore pasi kulmi shkencor kishte kaluar

Pjesa më e madhe e kontributeve themelore shkencore të Hawkingut kishin ardhur përpara se ai të kthehej në një figurë globale të kulturës popullore.

Ai u shfaq në seriale si “Star Trek” dhe “The Simpsons”, shkroi libra jashtëzakonisht të suksesshëm për publikun e gjerë dhe historia e jetës së tij u soll në ekran në filmin “The Theory of Everything” të vitit 2014.

Hawking nuk fitoi kurrë çmimin Nobel, edhe pse shumë fizikantë kanë argumentuar se puna e tij mbi termodinamikën e vrimave të zeza do ta kishte merituar atë.

Sipas librit, vetë Hawking u bë gjithnjë e më i fokusuar te mundësia e fitimit të Nobelit.

Një anë tjetër e personalitetit

Pjesa më e debatueshme e biografisë lidhet me marrëdhëniet personale të Hawkingut.

Babai i tij, Frank, kishte shprehur shqetësim që kur Stephen ishte adoleshent se i biri po zhvillonte një karakter egoist.

Motra e tij Mary e përshkruante si një nga njerëzit më të përqendruar te vetja që kishte njohur.

Edhe gjatë studimeve në Oxford dhe Cambridge, disa miq e konsideronin dembel, të privilegjuar dhe arrogant.

Djali i tij më i vogël ka treguar gjithashtu se Hawking ishte tepër konkurrues, deri në atë pikë sa nuk i linte fëmijët e tij të fitonin as në lojëra tavoline.

Marrëdhënia e vështirë me bashkëshorten Jane

Libri trajton edhe martesën e tij të parë me Jane Hawking.

Sipas rrëfimeve të cituara, tallja e Hawkingut me bindjet fetare të gruas së tij kontribuoi në tensionet martesore.

Jane, e cila gradualisht kaloi nga roli i partneres në atë të kujdestares së tij, përjetoi një barrë të jashtëzakonshme personale.

Biografia sugjeron se kërkesat kontrolluese të Hawkingut dhe mungesa e interesimit për jetën dhe ambiciet e saj shtuan izolimin e saj.

Edhe persona të tjerë të familjes e përshkruanin atë si emocionalisht të ftohtë dhe të aftë për t’i injoruar njerëzit kur nuk dëshironte të angazhohej me ta.

Sjellje që sot do të gjykoheshin më ashpër

Farmelo prek gjithashtu episode nga jeta private që, sipas recensuesit, për vite janë trajtuar me tolerancë për shkak të statusit dhe paaftësisë së Hawkingut.

Ai kishte një admirim të madh për Marilyn Monroe dhe në një ditëlindje iu organizua një performancë nga një imituese e saj.

Përmenden gjithashtu raste ku humorit të Hawkingut i jepej një ton seksual, përfshirë një bast shkencor që përfundoi me kolegë që duhej të mbanin bluza me figura grash të veshura në mënyrë provokuese.

Recensuesi argumenton se disa nga këto sjellje mund të ishin interpretuar shumë më kritikisht po të vinin nga një figurë tjetër publike.

Kritika për mënyrën si ndante meritat shkencore

Një nga kritikat më serioze lidhet me mënyrën se si Hawking i njihte kontributet e shkencëtarëve të tjerë.

Sipas librit, që në fillimet e karrierës ai jo gjithmonë e bëri të qartë sa shumë i detyrohej punës së Roger Penrose.

Një rast edhe më i debatueshëm ishte marrëdhënia me fizikantin Jacob Bekenstein.

Bekenstein kishte propozuar një lidhje mes sipërfaqes së një vrime të zezë dhe entropisë së saj.

Hawking fillimisht e kishte kritikuar fort idenë, por më vonë arriti në përfundime që e mbështesnin atë.

Sipas Farmelos, disa kolegë u zhgënjyen nga mënyra se si Hawking më pas e paraqiti këtë zhvillim shkencor, pa i dhënë gjithmonë Bekensteinit meritën që ata mendonin se i takonte.

Mbështetës me studentët, por jo gjithmonë tolerant ndaj kundërshtimit

Biografia tregon se Hawking mund të ishte një mentor i mirë dhe mbështetës për studentët e tij.

Por ka edhe raste ku reagoi ashpër kur puna e tyre sfidonte idetë e tij.

Në një rast, pasi një student doktorature gjeti një argument që tregonte dobësi në një hipotezë të Hawkingut për vrimat e zeza, fizikanti thuhet se u përpoq ta largonte atë nga programi i doktoratës në Cambridge.

Disa kolegë, sipas Farmelos, kishin përshtypjen se ligjëratat e Hawkingut ishin shpesh “më shumë për të sesa për shkencën” dhe se ai nuk u jepte gjithmonë publikisht meritën e nevojshme bashkëpunëtorëve të tij.

Një trashëgimi që duhet parë më me realizëm

Argumenti përfundimtar i librit është se Hawking duhet të vlerësohet me të njëjtat standarde si çdo shkencëtar tjetër.

Paaftësia e tij dhe mënyra e jashtëzakonshme me të cilën sfidoi një diagnozë tepër të rëndë janë pjesë thelbësore e historisë së tij, por nuk duhet ta bëjnë atë imun ndaj kritikës.

Përkundrazi, një trajtim më i barabartë dhe më realist i figurës së tij mund të shihet edhe si një hap pozitiv për mënyrën se si shkenca trajton njerëzit me aftësi të kufizuara.

Stephen Hawking mbetet një prej mendjeve më të rëndësishme në studimin e vrimave të zeza dhe kozmologjisë moderne.

Por biografia e Graham Farmelos kërkon që pas ikonës të shihet edhe njeriu: brilant, jashtëzakonisht i vendosur dhe frymëzues, por gjithashtu kompleks, ambicioz dhe, sipas dëshmive të njerëzve që e njihnin, shpesh i vështirë. /GazetaExpress/