Nga Zef Preçi
Literatura mbi Shqipërinë dhe Amerika Latine përdor një fjalor të ngjashëm: kapje e shtetit, ligje të përshtatura për interesa të veçanta, elita hibride, media e kapur dhe depërtim i krimit të organizuar në ekonomi e politikë.
Kjo ngjashmëri nuk është vetëm retorike. Në të dy rajonet, pasuria private, pushteti politik, media dhe rrjedhat e parasë së paligjshme mund të lidhen përmes mekanizmave të njëjtë: koncesioneve dhe PPPve, financimit politik, dobësive të gjyqësorit, pronësisë së përqendruar të medias dhe ekonomisë së pasurive të paluajtshme. Krahasimi duhet bërë me kujdes. Shqipëria shfaq tipare të krahasueshme me Guatemalan ose Hondurasin në përdorimin e legjislacionit dhe kontratave publike për interesa të përqendruara, si edhe me disa vende latino-amerikane në ndërthurjen e biznesit, medias dhe politikës.
Por nuk ka një ekuivalent të drejtpërdrejtë me kartelët që kontrollojnë territore dhe ushtrojnë qeverisje të armatosur, si në pjesë të Meksikës, Kolumbisë apo Venezuelës. Rrjetet shqiptare, përfshirë lidhjet e tyre në Amerikën Latine, veprojnë më shumë përmes logjistikës, porteve, zinxhirëve financiarë dhe pastrimit të parave sesa përmes sundimit territorial.
1. KUADRI I KAPJES SË SHTETIT
Studimet për Shqipërinë e përshkruajnë kapjen e shtetit si ndërthurje të tre elementeve: rrjete klienteliste, procese gjyqësore të cenueshme nga korrupsioni dhe ligje të përshtatura për përfitues të caktuar. Një përkufizim i ngjashëm përdoret nga Komisioni Ndërkombëtar kundër Pandëshkueshmerisë (CICIG) në Guatemala: ndikim i tepruar dhe i parregulluar i grupeve të interesit mbi vendimmarrjen publike, përmes financimit të paligjshëm të partive, blerjes së mbështetjes politike, akteve administrative, vendimeve gjyqësore dhe lidhjeve familjare biznes–politikë. Edhe BE ka evidentuar në Ballkanin Perëndimor elemente të kapjes së shtetit dhe ndërthurje të interesit publik me atë privat. Në Shqipëri, puna e SPAK-ut dhe institucioneve të reja të drejtësisë ka goditur pjesërisht kulturën e pandëshkueshmërisë, por perceptimi i korrupsionit administrativ dhe i dobësive sistemike mbetet i përhapur. Kjo krijon hendekun tipik midis hetimeve të profilit të lartë dhe përvojës së përditshme të qytetarëve me administratën dhe shërbimet publike.
Në disa vende të Amerikës Latine, kapja merr një formë më të avancuar: “shteti hibrid kriminal”, ku aktorë shtetërorë dhe grupe kriminale bashkëveprojnë në qeverisje dhe ekonomi. Venezuela përmendet shpesh si rasti më ekstrem. Vlerësime të SCAD për vendet latino-amerikane kanë nxjerrë nivele shumë të larta të kapjes sistemike dhe të kontrollit mediatik në Venezuela dhe Bolivi; Shqipëria nuk është përfshirë ende në një vlerësim të tillë sasior krahasues. Megjithatë, fakti që një metodologji e zhvilluar fillimisht për Ballkanin po përdoret edhe në Amerikën Latine nënvizon ngjashmëri strukturore mes dy hapësirave.
2. OLIGARKIA, LIGJET ME POROSI DHE KONTRATAT PUBLIKE
Një nga format më të forta të kapjes së shtetit është shndërrimi i favorizimit diskrecional në rregull të përhershëm ligjor. Në këtë kuptim, “ligji me porosi” nuk është vetëm një vendim i izoluar administrativ: ai mund të krijojë avantazh afatgjatë për një grup ekonomik, duke ulur konkurrencën dhe duke kufizuar llogaridhënien publike. Në Shqipëri, debati publik dhe studimet e organizatave monitoruese kanë evidentuar raste të ligjeve, koncesioneve dhe PPP-ve që kanë ngritur shqetësime për transparencën, konkurrencën dhe përfituesit e identifikueshëm. Shembuj të përmendur shpesh janë ndryshimet në kuadrin e lojërave të fatit, zgjatja e koncesionit të Aeroportit të Rinasit, kontratat e inceneratorëve dhe projektet e infrastrukturës me kosto afatgjata për buxhetin. Rasti i inceneratorëve, për shkak të vlerës financiare, hetimeve penale dhe numrit të të pandehurve, është bërë simbol i debatit mbi marrëdhënien midis koncesioneve publike, përgjegjësisë politike dhe kontrollit penal.
Mekanizmi është i ngjashëm me atë të dokumentuar në disa vende të Amerikës Latine. Në Honduras, elitat tradicionale, transnacionale dhe burokratike kanë përfituar nga privatizimet, toka publike, përjashtimet fiskale, bankat, eksportet dhe media. Në Guatemala, rrjete politiko-ekonomike të paligjshme janë përshkruar si të depërtuara në ekzekutiv, legjislativ, gjyqësor, bashki dhe institucione mbikëqyrëse. Në Brazil, skandali Odebrecht/Lava Jato zbuloi shkallën rajonale të ryshfeteve të lidhura me projekte infrastrukturore dhe kontrata shtetërore. Pabarazia e pasurisë e forcon këtë model. Në Shqipëri, studime mbi shpërndarjen e të ardhurave dhe pasurisë sugjerojnë përqendrim të konsiderueshëm në shtresat e sipërme, ndërsa pjesa e poshtme e popullsisë zotëron një pjesë shumë të vogël të pasurisë. Kjo nuk provon vetë kapjen e shtetit, por krijon terren ku ndikimi politik dhe ekonomik mund të përqendrohen më lehtë.
3. KRIMI I ORGANIZUAR DHE EKONOMIA LEGALE
Krimi i organizuar nuk funksionon vetëm jashtë ekonomisë formale. Në shumë vende, ai përdor kompani, pasuri të paluajtshme,sektorin e ndërtimit, kontrata publike, banka dhe financim politik për të pastruar para, për të siguruar mbrojtje dhe për të fituar ndikim. Në këtë pikë, lidhja mes Shqipërisë dhe Amerikës Latine është jo vetëm krahasuese, por edhe operative. Sipas Indeksit Global të Krimit të Organizuar, Shqipëria paraqet nivel të dukshëm kriminaliteti, me tregti të kokainës dhe kanabisit, me aktorë të ngulitur në struktura shtetërore dhe me kapacitet rregullator ekonomik të kufizuar. Sektori i ndërtimit dhe i pasurive të patundshme shihet shpesh si zonë me risk të lartë për pastrim parash, sidomos kur vlera e projekteve tejkalon burimet e justifikueshme financiare. Hetime të lidhura me rrjete të trafikut të kokainës kanë nxjerrë në pah lidhje mes logjistikës së drogës, investimeve në prona dhe strukturave financiare.
Në Honduras, familje me interesa në banka, media dhe biznes janë përmendur në çështje të trafikimit dhe pastrimit të parave. Në Bolivi, raste të profilit të lartë kanë treguar depërtimin e trafikut të kokainës edhe në institucione antidrogë. Në Kolumbi, lidhjet mes aktorëve politikë dhe forcave paramilitare sollën dënime ndaj deputetëve dhe guvernatorëve. Këto raste tregojnë se marrëdhënia mes kriminalitetit dhe shtetit mund të ndryshojë në intensitet, por përdor të njëjtat kanale: financim politik, kontrata, siguri, drejtësi dhe ekonomi formale. Lidhja shqiptaro-latino-amerikane është e prekshme edhe në trafikun e kokainës. Rrjetet shqiptare janë evidentuar në Kolumbi, Venezuelë, Brazil dhe Ekuador. Ato nuk funksionojnë zakonisht si kartele territoriale; roli i tyre lidhet më shumë me furnizimin, transportin, portet, ndërmjetësimin financiar, tregjet evropiane dhe pastrimin e fitimeve. Ky model mund të përshkruhet si “logjistikë pa flamuj”: rrjete fleksibël që nuk kërkojnë kontroll publik të territorit, por depërtojnë në nyjet kyçe të ekonomisë dhe zinxhirit të furnizimit.
4. MEDIA E KAPUR DHE PËRQENDRIMI I PRONËSISË
Kapja e medias nuk do të thotë domosdoshmërisht censurë e hapur. Shpesh ajo vepron përmes përqendrimit të pronësisë, lidhjeve të pronarëve me kontratat publike, reklamës shtetërore, varësisë financiare dhe konfliktit të interesit. Rezultati mund të jetë autocensura, trajtim selektiv i çështjeve publike dhe kufizim praktik i pluralizmit. Në Shqipëri, studime të pronësisë mediatike kanë evidentuar përqendrim të lartë të tregut televiziv në pak familje dhe individë. Një pjesë e këtyre pronarëve kanë interesa të tjera në ndërtim, energji, infrastrukturë, banka ose universitete private; disa subjekte mediatike lidhen me përfitime nga kontrata publike, koncesione ose PPP. Media Ownership Monitor ka raportuar për përqendrim shumë të lartë të audiencës televizive te pronarë me lidhje politike, ndërsa Media Pluralism Monitor e ka vlerësuar rrezikun për pluralizmin e tregut si të lartë.
E njëjta arkitekturë shihet në Honduras, Guatemala, Meksikë, Kolumbi, Brazil, Bolivi dhe Venezuelë. Në disa raste, pak familje kontrollojnë njëkohësisht media, banka, eksporte, telekomunikacion ose prona. Në të tjera, media bëhet e varur nga reklama shtetërore, licencat e transmetimit ose kontratat publike. Në Meksikë, përqendrimi i transmetimeve televizive dhe lidhja e pronarëve me politikën janë diskutuar gjerësisht. Në Bolivi dhe Venezuelë, përdorimi i reklamës shtetërore, presioni administrativ dhe ndryshimet në pronësi kanë kufizuar hapësirën e mediave kritike. Kjo nuk nënkupton se çdo pronar medieje ose çdo kontratë publike është e paligjshme. Problemi institucional lind kur pronësia e medias, pushteti ekonomik dhe qasja te fondet publike grumbullohen në të njëjtat duar pa transparencë, kontroll konkurrues dhe mekanizma efektivë kundër konfliktit të interesit.
5. POLITIKA, ZGJEDHJET DHE DREJTËSIA
Zgjedhjet, financimi i partive dhe pavarësia e drejtësisë janë fusha ku kapja e shtetit bëhet më e dukshme. Kur paratë, kontrolli mediatik, administrata dhe rrjetet lokale kriminale ndikojnë procesin zgjedhor, konkurrenca politike dobësohet. Kur drejtësia nuk mund të hetojë në mënyrë të pavarur ose përballet me presion, kontrolli institucional kufizohet. Reforma në drejtësi në Shqipëri solli vetingun dhe ndryshime të rëndësishme institucionale, përfshirë largimin ose moskonfirmimin e një pjese të madhe të magjistratëve. SPAK ka hapur çështje ndaj zyrtarëve të lartë dhe ka prodhuar një nivel të ri llogaridhënieje publike. Por raportet ndërkombëtare dhe vetë institucionet shqiptare vazhdojnë të evidentojnë presione të jashtme, dobësi në pavarësinë e disa strukturave dhe vështirësi në kontrollin e korrupsionit politik e ekonomik.
Vëzhgimet ndërkombëtare për zgjedhjet kanë ngritur shqetësime për përdorimin e burimeve administrative, pabarazinë e fushës së konkurrimit dhe aludimet për lidhje mes strukturave politike dhe krimit të organizuar në disa zona. Këto fenomene janë të njohura edhe në Honduras dhe Meksikë, ku grupet kriminale mund të financojnë, frikësojnë ose ndikojnë kandidatët dhe strukturat lokale. Amerika Latine ofron dy mësime kontradiktore. Nga njëra anë, CICIG në Guatemala tregoi se një mekanizëm i fokusuar dhe relativisht i pavarur mund të çmontojë rrjete të rëndësishme korruptive dhe të çojë deri te ndjekja penale e presidentit dhe zëvendëspresidentes. Nga ana tjetër, përvoja e Hondurasit tregon se llogaridhënia mund të jetë e kthyeshme kur varet nga vendime politike të forta, brenda ose jashtë vendit. Për Shqipërinë, sfida nuk është vetëm arrestimi i individëve të profilit të lartë, por krijimi i kapaciteteve të qëndrueshme për të parandaluar rikrijimin e rrjeteve.
6. NGJASHMËRITË DHE DALLIMET KRYESORE
Ngjashmëritë – Ligji si instrument përfitimi: Në Shqipëri dhe në disa vende të Amerikës Latine, vendimmarrja ligjore ose administrative mund të përdoret për të krijuar avantazhe të identifikueshme për interesa ekonomike të përqendruara.
– Media si zgjatim i pushtetit ekonomik: Pronësia mediatike shpesh bashkëjeton me interesa në ndërtim, energji, banka, telekomunikacion ose kontrata publike.
– Krimi i organizuar në ekonominë formale: Pastrimi i parave, bizneset e fasadës, pasuritë e patundshme dhe financimi politik e lidhin kriminalitetin me sektorë ligjorë të ekonomisë.
– Drejtësia si fushëbetejë: Reforma gjyqësore, misionet ndërkombëtare dhe prokuroritë e posaçme prodhojnë rezultate, por hasin rezistencë nga rrjete të konsoliduara politike dhe ekonomike.
– Lidhje konkrete ndërrajonale: Rrjetet shqiptare të kokainës janë pjesë e zinxhirëve që lidhin Amerikën Latine me tregjet evropiane.
DALLIMET
– Territori kundrejt logjistikës: Kartelet në Meksikë, Kolumbi ose Venezuela mund të kontrollojnë territore dhe të ushtrojnë dhunë të armatosur si formë qeverisjeje paralele. Rrjetet shqiptare zakonisht nuk shfaqin këtë formë të sundimit territorial.
– Shkalla e dhunës politike: Vrasjet sistematike të gazetarëve, kandidatëve ose gjyqtarëve në disa vende latino-amerikane nuk kanë një ekuivalent të krahasueshëm në Shqipëri. Presioni shqiptar paraqitet më shpesh si financiar, institucional, administrativ ose elektoral.
– Formalizimi i matjes: Amerika Latine ka disa vlerësime sasiore ndërkombëtare mbi kapjen e shtetit; Shqipëria studiohet ende kryesisht me analiza cilësore dhe raporte sektoriale.
– Natyra e rezistencës ndaj llogaridhënies: Në një rast, pengesa mund të vijë nga ndërhyrje politike të jashtme; në tjetrin, nga institucionet vendase, kontrolli parlamentar ose rrjetet e brendshme të interesit.
PËRFUNDIM
Krahasimi midis Shqipërisë dhe Amerikës Latine nuk duhet reduktuar në metafora si “Kolumbia e Evropës” ose “narko-shtet”. Ai ka bazë empirike në disa mekanizma të përbashkët: legjislacion dhe kontrata publike që mund të favorizojnë interesa të veçanta; përqendrim të medias të lidhur me pushtetin ekonomik; depërtim të krimit të organizuar në financim politik, ekonomi dhe institucione; si dhe dobësi të vazhdueshme të llogaridhënies.
Megjithatë, Shqipëria nuk duhet barazuar me vendet ku krimi organizuar kontrollon territore ose bashkëqeveris hapur me aparatin shtetëror. Dallimi i formës është vendimtar: në Shqipëri, rreziku kryesor lidhet me ndërthurjen e interesave ekonomike, kontratave publike, ndikimit politik dhe medias; në Amerikën Latine, në disa raste kësaj i shtohet kontrolli territorial dhe dhuna e organizuar. Përgjigjja afatgjatë nuk mund të kufizohet te ndjekja penale e rasteve individuale.
Ajo kërkon prokurim publik transparent, rregulla më të forta kundër konfliktit të interesit, transparencë të pronësisë së medias dhe financimit politik, hetim financiar të pavarur, kapacitete kundër pastrimit të parave dhe mbështetje reale për gazetarinë e pavarur e shoqërinë civile. Vetëm kombinimi i ndëshkimit me parandalimin institucional mund të kufizojë riprodhimin e rrjeteve të kapjes së shtetit.
