Milazim Thaçi mbijetoi i palënduar, i fshehur nën trupat e atyre që nuk mundën t’u shpëtonin plumbave.
Më 28 mars 1999, katër ditë pasi NATO-ja kishte nisur një fushatë ajrore për të larguar forcat serbe nga Kosova, ai ishte në mesin e një grupi prej 33 burrash që u dërguan për t’u ekzekutuar në luginën e Drenicës, bastionin e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, UÇK-së.
Ai kujton se policët dhe ushtarët serbë i tallnin: “Ku është Thaçi? Ku është NATO-ja?”
Me “Thaçin” ata nënkuptonin Hashim Thaçin, një nga drejtuesit kryesorë të UÇK-së. Milazimi e njihte më mirë si kushëririn e tij më të ri, një djalosh i turpshëm dhe i gjatë, gjithmonë i respektueshëm ndaj më të mëdhenjve. “Ishte djalë që fliste pak”, tha Milazimi për BIRN në shtëpinë e tij në Burojë, një fshat në komunën e Skënderajt.
Gjithsej, 146 shqiptarë u vranë më 28 mars në fshatin Izbicë, në një nga masakrat e fundit të një vargu mizorish masive të kryera nga forcat nën udhëheqjen e liderit serb Sllobodan Millosheviç në atë që atëherë ishte provinca jugore e Serbisë. Milazimi u fsheh nën trupat e dy prej viktimave dhe mbijetoi.
Pesë ditë më vonë, ai mori vesh se kushëriri i tij ishte bërë kryeministër i një qeverie të përkohshme të vetëshpallur në Kosovë. Pas luftës, Thaçi hyri në politikë dhe u ngrit deri në postin e presidentit.
Megjithatë, këtë javë ai do të mësojë fatin e tij në përfundim të një gjyqi për krime lufte në Hagë, një proces që ka zemëruar ata që e shohin atë si hero.
Për njerëz si Milazimi 80-vjeçar, i cili e përjetoi nga afër brutalitetin e luftës kundër kryengritjes të zhvilluar nga Serbia, mundësia që Thaçi të shpallet fajtor për krime lufte dhe krime kundër njerëzimit duket si një padrejtësi historike.
“Është e vështirë për ne”, tha ai për BIRN-in mes lotësh. “Është edhe më keq për Kosovën.”
Gjykata, e cilësuar me përçmim si “krijesë politike”
Si student, Thaçi kishte protestuar kundër sundimit shtypës të Serbisë mbi Kosovën. Me një objektiv në shpinë, ai u arratis në Zvicër. Shqiptarët, megjithatë, po humbnin durimin me politikën e rezistencës paqësore të ndjekur pasi Millosheviçi i dha fund statusit autonom të krahinës në fund të viteve 1980. Thaçi u kthye për të luftuar dhe UÇK-ja doli nga malet dhe pyjet për të goditur forcat serbe të sigurisë.
“Shtypja dhe padrejtësia e çuan në luftë”, tha Milazimi.
Lufta kulmoi me 11 javë sulme ajrore të NATO-s, të cilave Serbia iu përgjigj me një valë të re mizorish dhe spastrimi etnik, që detyroi qindra mijëra shqiptarë të kalonin kufirin drejt Maqedonisë së Veriut dhe Shqipërisë.
Millosheviçi kapitulloi në qershor 1999; forcat serbe u tërhoqën dhe paqeruajtësit e NATO-s hynë në Kosovë. Po atë muaj, Milazimi u intervistua nga hetues të Gjykatës Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, GJPNJ.
Në vitin 2002, Milazimi dëshmoi në gjyqin e Millosheviçit në Hagë dhe, shtatë vjet më vonë, dëshmoi sërish kundër ish-gjeneralëve të lartë të ushtrisë dhe policisë, Vlastimir Gjorgjeviq, Nebojsha Pavkoviq, Vladimir Lazareviq dhe Sreten Lukiq, të cilët më vonë u dënuan të gjithë. Millosheviçi vdiq në vitin 2006, para përfundimit të gjyqit të tij.
Thaçi, megjithatë, nuk po gjykohet nga GJPNJ-ja, por nga Dhomat e Specializuara të Kosovës, të krijuara nga Kosova në vitin 2015 nën presion të fortë perëndimor për të shqyrtuar akuzat për krime lufte dhe krime kundër njerëzimit të kryera nga UÇK-ja gjatë dhe menjëherë pas luftës.
Thaçi u akuzua në vitin 2020, ndërsa ishte ende president, së bashku me tre ish-drejtues të tjerë të UÇK-së. Që atëherë, ata kanë qëndruar në paraburgim në Hagë, mes akuzave të prokurorisë për kanosje të dëshmitarëve.
Mënyra se si po trajtohen thjesht e ka thelluar ndjenjën e padrejtësisë që shqiptarët e Kosovës kanë ndaj gjykatës.
“Është një tradhti, një mashtrim, një vrasje e dytë e viktimave tona”, tha Milazimi.
“Nëse do të ishte gjykuar nga Kombet e Bashkuara, do të ishte më e pranueshme”, tha ai për BIRN, duke iu referuar GJPNJ-së, e cila u krijua nën kujdesin e OKB-së. “Por kjo gjykatë është një krijesë politike, që e barazon viktimën me kriminelin.”
Të përdorur si “koka turku”?
Në fshatin e Milazimit, në disa prej shtëpive valëviten flamuj me portretin e Thaçit.
“Ne e dimë si u rritën këta njerëz, në varfëri dhe nën shtypje, dhe si luftuan për shtëpitë e tyre”, tha 78-vjeçari Sinan Shala. “Ngritja e aktakuzës ndaj tyre ishte si të vrisje për herë të dytë katër anëtarë të familjes sime.”
Të njëjtat ndjenja dëgjohen edhe në Negrovc, në komunën e Drenasit, ku u rrit Jakup Krasniqi, zëdhënës i UÇK-së dhe një nga të akuzuarit bashkë me Thaçin.
“Ai ka qenë gjithmonë i përndjekur”, tha vëllai i tij, Abdyli. “Ai kaloi 10 vjet si i burgosur politik në Serbi.”
Krasniqi, i diplomuar për histori, u burgos në vitet 1980 për pjesëmarrje në protesta ku kërkoheshin të drejta të barabarta për Kosovën brenda ish-Jugosllavisë.
“Duke e ditur se sa shumë tortura kishte përjetuar, të qenit në këtë burg në Hagë ishte edhe më e vështirë se çdo gjë tjetër”, tha Abdyli për vëllain e tij 75-vjeçar. “Jakupi dhe të tjerët duhej të shërbenin si koka turku për diçka që nuk ka aspak lidhje me drejtësinë.”
Në vendin ku lindi Krasniqi, shtëpitë e vjetra që u shkatërruan gjatë luftës janë rindërtuar, por njëra prej tyre ende qëndron, me muret e shenjuara nga vrimat e plumbave.
Këtu, njerëzit besojnë se gjyqi ndaj Krasniqit, Thaçit, Rexhep Selimit dhe Kadri Veselit është pjesë e një pazari politik të imponuar nga fuqitë e mëdha, një lëshim ndaj Serbisë në kurriz të Kosovës.
“Ai nuk ka qenë kurrë i aftë të kryente një krim”, tha kushëriri i Krasniqit, Qamili.
Pranë shtëpive të familjes Krasniqi ndodhet një varrezë ku janë varrosur viktimat e luftës.
“Ne u rritëm duke parë këto varre”, tha nipi i Krasniqit, Eritoni. “Nuk do ta harrojmë kurrë atë që ndodhi.”
“Mosbesim dhe pakënaqësi”
Pak gjëra kanë mbetur nga Aqareva, vendlindja e Rexhep Selimit, 55 vjeç.
Ky fshat në luginën e Drenicës është kryesisht i braktisur; kanë mbetur vetëm disa çifte të moshuara, që jetojnë me plagët e mbetura nga luftërat.
Ish-fqinji 86-vjeçar i Selimit, Sadik Bajrami, e kujton atë si një djalë të gjallë e energjik. Selimi u shpërngul me familjen në Klinë, por Bajrami kujton se ai u kthye si luftëtar në vitin 1998.
“Rexha ishte shumë i kujdesshëm që ushtarët e UÇK-së të mos shkelnin rregullat”, tha Bajrami. “Ai ishte strikt.”
Selimi, i diplomuar për Gjuhë dhe Letërsi Shqipe në Universitetin e Prishtinës, thuhet se ka shërbyer si Inspektor i Përgjithshëm i UÇK-së dhe më pas si ministër i Brendshëm në qeverinë e përkohshme të vetëshpallur nën Thaçin.
Bajrami, i cili humbi këmbën e djathtë nga një granatë e hedhur nga forcat serbe, tha se asgjë nga ato që kishte parë gjatë gjyqit në Hagë nuk e kishte bindur se të akuzuarit ishin përgjegjës për krimet e pretenduara, apo se kishin pasur dijeni për to.
Gjykata, tha ai, “nuk ka asnjë lidhje me synimin për të vendosur drejtësinë”.
Në anën tjetër të fshatit, 78-vjeçari Bajram Azemi tha se seancat e shpeshta me dyer të mbyllura – për mbrojtjen e dëshmitarëve – e kishin lënë konfuz dhe të pabindur.
“Kam parë shumë trupa të shqyer nga granatat këtu”, tha Azemi. “Nëse këta katër burra do të shpalleshin fajtorë, ky do të ishte një krim. Nuk do të ishte drejtësi. Do të ishte një krim.”
Po kështu, në Broboniq, ku u rrit 59-vjeçari Kadri Veseli, banorët e kujtojnë atë me dashuri.
“Unë e di vuajtjen e tij”, tha 43-vjeçari Sherif Haziri. “Po pres që ai të dalë. Nuk mund ta pranoj dëmin që kjo gjykatë u ka shkaktuar atyre.”
Veseli thuhet se ka qenë në krye të inteligjencës së UÇK-së dhe më vonë u bë drejtor i Shërbimit Informativ të Kosovës.
Emri i tij është shkarravitur në muret në të gjithë fshatin. Një i afërm, Arsimi, tha se nuk do ta pranonte kurrë një vendim fajësie.
“Kriminalizimi i luftës çlirimtare ka mbjellë një ndjenjë të fortë mosbesimi dhe pakënaqësie”, tha ai për BIRN. “Askush në Kosovë nuk do ta njohë këtë gjykatë apo ta pranojë vendimin e saj nëse ata shpallen fajtorë.”
