Ekspertët zbulojnë shtatë sjellje të çuditshme që mund të lidhen me inteligjencën e lartë

14 Shtator 2026, 20:44, Opinione Albert Vataj

Ekspertët zbulojnë shtatë sjellje të çuditshme

Disa nga mendjet më të mëdha të historisë, si Albert Einstein dhe Charles Darwin, njiheshin për zakone dhe mënyra sjelljeje që, në sytë e të tjerëve, mund të dukeshin të pazakonta: vetmia, puna deri vonë, zhytja në mendime apo përkushtimi i jashtëzakonshëm ndaj leximit dhe kërkimit.

Por ajo që dikur mund të konsiderohej thjesht si “çuditshmëri”, në dritën e disa studimeve psikologjike dhe neuroshkencore mund të lidhet me mënyra të veçanta të funksionimit njohës. Sjelljet e përditshme ndikojnë në mënyrën se si përqendrohemi, përpunojmë informacionin, krijojmë ide dhe ndërtojmë njohuri.

Psikologët dhe studiuesit kanë identifikuar një sërë prirjesh që, në rrethana të caktuara, shfaqen më shpesh te njerëzit me aftësi të larta njohëse ose krijuese.

Kjo nuk do të thotë se kushdo që shfaq këto sjellje ka domosdoshmërisht një IQ të lartë. Inteligjenca është një dukuri shumë më komplekse sesa një numër i vetëm në një test. Megjithatë, disa prej këtyre zakoneve janë veçanërisht interesante për mënyrën se si lidhen me kujtesën, përqendrimin, kreativitetin dhe përpunimin e informacionit.

Më poshtë janë shtatë prej tyre.

1. Të flasësh me veten

Nëse e gjeni veten duke folur me zë të lartë me veten, kjo nuk do të thotë se “jeni i çmendur”. Përkundrazi, në rrethana të caktuara, të folurit me veten mund të jetë një mjet i dobishëm për organizimin e mendimit.

Një numër në rritje studimesh sugjeron se të folurit me veten mund të ndihmojë në kujtesë, përqendrim, orientim të vëmendjes dhe zgjidhjen e problemeve.

Në një studim të vitit 2012, studiuesit u paraqitën pjesëmarrësve fotografi të objekteve të ndryshme dhe u kërkuan të identifikonin një objekt të caktuar. Rezultatet sugjeruan se ata që flisnin me veten gjatë kërkimit mund ta identifikonin objektivin më shpejt.

Një tjetër studim, i realizuar në vitin 2017 nga studiues në Mbretërinë e Bashkuar, shqyrtoi marrëdhënien mes të folurit të brendshëm dhe mënyrës se si truri përpunon informacionin pamor dhe dëgjimor.

Në eksperiment, pjesëmarrësve iu kërkua të përsërisnin me zë të lartë tinguj të pakuptimtë, si “blah-blah-blah”, ndërkohë që kryenin detyra të ndryshme vizuale dhe dëgjimore. Kjo pengonte përdorimin e të folurit të brendshëm për të drejtuar veprimet.

Paloma Mari-Beffa, pedagoge e lartë në Universitetin Bangor, ka shpjeguar se të folurit me veten mund të funksionojë si një mënyrë për t’i dhënë trurit udhëzime dhe për të organizuar sjelljen.

Pra, herën tjetër që dikush t’ju kapë duke mërmëritur me veten, mos u turpëroni. Ndonjëherë, ajo që duket si një zakon i çuditshëm mund të jetë thjesht një mënyrë për të menduar më qartë.

2. Të qëndrosh zgjuar deri vonë

A jeni nga ata njerëz që ndihen më aktivë kur nata ka rënë dhe pjesa tjetër e botës ka fjetur?

Disa kërkime kanë gjetur një lidhje interesante mes prirjes për të qëndruar zgjuar deri vonë dhe aftësive të caktuara njohëse.

Një studim i publikuar këtë vit, që analizoi të dhëna nga rreth 26 mijë të rritur, raportoi se njerëzit me kronotipe më të vona, pra ata që priren të jenë më aktivë gjatë orëve të vona, kishin rezultate më të mira në disa teste të funksioneve njohëse sesa ata me prirje të theksuar për t’u zgjuar herët.

Megjithatë, kjo nuk do të thotë se pagjumësia apo mungesa e gjumit e rrit inteligjencën. Përkundrazi, gjumi cilësor është thelbësor për funksionimin e trurit.

Ajo që mund të jetë interesante është se disa njerëz kanë një ritëm natyror të ndryshëm të aktivitetit mendor. Shumë figura të njohura të kulturës dhe shkencës, përfshirë Charles Darwin dhe Marcel Proust, njiheshin për orare pune që shkonin thellë në natë.

Nëse mendja juaj ndizet kur qyteti bie në qetësi, kjo mund të jetë thjesht mënyra juaj individuale e funksionimit.

3. Të ëndërrosh me sy hapur

Të humbasësh në mendime shpesh interpretohet si shpërqendrim apo mungesë vëmendjeje. Por jo gjithmonë është kështu.
Disa kërkime sugjerojnë se endja e mendjes mund të lidhet me kreativitetin, përpunimin kompleks të informacionit dhe aftësinë për të krijuar lidhje të reja mes ideve.

Eric Schumacher, profesor i asociuar i psikologjisë në Georgia Tech, ka argumentuar se njerëzit me tru më efikas mund të jenë në gjendje të lejojnë mendjen të endet pa humbur plotësisht kontrollin mbi detyrën.

Në një studim të lidhur me këtë fushë, pjesëmarrësit që raportonin më shumë “endje të mendjes” shfaqën rezultate më të larta në disa teste të aftësive intelektuale dhe krijuese. Skanimet e trurit sugjeruan gjithashtu dallime në mënyrën se si funksiononin disa rrjete cerebrale.

Kjo e bën “ëndërrimin me sy hapur” një dukuri më komplekse sesa duket. Ndonjëherë mendja nuk po largohet nga realiteti; ajo mund të jetë duke ndërtuar një tjetër rrugë drejt tij.

4. Të lulëzosh në rrëmujë

Disa njerëz nuk mund të mendojnë pa pasur gjithçka të sistemuar në mënyrë perfekte. Të tjerë punojnë më mirë mes librave të hapur, letrave, objekteve dhe një tavoline që për syrin e dikujt tjetër mund të duket kaotike.

Një studim i njohur mbi mjediset e rregullta dhe të çrregullta shqyrtoi pikërisht këtë marrëdhënie. Pjesëmarrësit u vendosën në hapësira të rregullta ose të çrregullta dhe iu kërkua të mendonin për përdorime të reja për topat e ping-pongut.

Të dy grupet prodhuan një numër të ngjashëm idesh, por pjesëmarrësit që ndodheshin në mjedisin e çrregullt gjeneruan ide që studiuesit i vlerësuan si më kreative.

Kathleen Vohs, një nga studiueset kryesore të eksperimentit, ka argumentuar se mjediset e çrregullta mund t’i nxisin njerëzit të çlirohen nga normat tradicionale dhe të kërkojnë mënyra të reja të të menduarit.

Ndërsa mjediset e rregullta priren të nxisin rendin dhe respektimin e konvencioneve, një hapësirë më kaotike mund të krijojë terren për spontanitet dhe eksplorim.

Pra, një tavolinë e çrregullt nuk është domosdoshmërisht shenjë e një mendjeje të çorganizuar. Në disa raste, mund të jetë hapësira ku imagjinata ndihet më e lirë.

5. Të bësh shumë pyetje

“Pse?”, “Si?”, “Nga vjen?”, “Çfarë do të ndodhte nëse...?”
Në dukje, pyetjet e pafundme mund të jenë bezdisëse. Por pas tyre fshihet një prej motorëve më të fuqishëm të inteligjencës: kurioziteti.

Njeriu që pyet vazhdimisht nuk është domosdoshmërisht i kënaqur me përgjigjen e parë. Ai kërkon të depërtojë më thellë, të kuptojë mekanizmin, shkakun dhe pasojën.

Kurioziteti nxit eksplorimin, mësimin dhe grumbullimin e informacionit. Sa më shumë pyetje të bëjë një njeri, aq më shumë mundësi krijon për të zgjeruar horizontin e vet njohës.

Për këtë arsye, kurioziteti është shpesh i lidhur me kreativitetin dhe të mësuarit gjatë gjithë jetës.

Albert Einstein i atribuohen fjalët: “Unë nuk kam talent të veçantë. Jam vetëm kureshtar me pasion.”

Dhe ndoshta këtu qëndron një nga sekretet e mendjeve të mëdha: ato nuk pushojnë së pyeturi.

6. Të jesh introvert

Historia e mendimit është e mbushur me njerëz që kanë kërkuar vetminë për të menduar, shkruar, lexuar apo krijuar.

Introversioni nuk është sinonim i inteligjencës, por disa tipare që shoqërojnë introversionin, si preferenca për vetminë, përqendrimin e gjatë dhe reflektimin, mund të krijojnë kushte të favorshme për punë të thelluar intelektuale.

Njerëzit më introvertë mund të preferojnë aktivitete që kërkojnë përqendrim të qëndrueshëm, si leximi, kërkimi, shkrimi apo zgjidhja e problemeve komplekse.

Megjithatë, është e rëndësishme të bëhet dallimi: nuk ka një rregull shkencor që thotë se introvertët kanë IQ më të lartë se ekstrovertët. Personaliteti dhe inteligjenca janë dimensione të ndryshme.

Ajo që mund të ketë rëndësi është aftësia për të qëndruar gjatë në një ide pa pasur nevojë për stimulim të vazhdueshëm nga jashtë.

7. Të gllabërosh libra

Nëse e gjeni veten vazhdimisht me hundën në një libër, mund të jeni duke i dhënë trurit një prej ushtrimeve më të fuqishme intelektuale.

Leximi na ekspozon ndaj fjalëve të reja, ideve komplekse, këndvështrimeve të ndryshme dhe mënyrave të reja për të interpretuar botën.

Ai mund të ndihmojë në zhvillimin e fjalorit, përqendrimit, imagjinatës dhe aftësisë për të kuptuar perspektivat e të tjerëve.

Leximi i letërsisë, në veçanti, është lidhur në studime të ndryshme me aftësinë për të kuptuar gjendjet mendore dhe emocionale të njerëzve të tjerë.

Një shembull i famshëm është Warren Buffett, i cili ka deklaruar se kalon një pjesë shumë të madhe të ditës duke lexuar dhe studiuar.

Por rëndësia nuk qëndron vetëm te numri i librave që lexojmë. Ajo që ka vlerë është mënyra se si lexojmë: nëse ndalemi, pyesim, krahasojmë, kundërshtojmë, reflektojmë dhe i lidhim idetë e librit me përvojën dhe njohuritë tona.

Në fund të fundit, një libër nuk e bën automatikisht askënd më të zgjuar. Por një mendje që lexon, pyet dhe reflekton vazhdimisht i jep vetes më shumë mundësi për t’u zhvilluar.

Inteligjenca nuk duket gjithmonë siç e imagjinojmë

Ndoshta ajo që i bashkon këto shtatë sjellje nuk është “çuditshmëria” e tyre, por fakti se ato na kujtojnë diçka më të rëndësishme: mendja njerëzore nuk funksionon gjithmonë sipas rregullave të dukshme të normalitetit.

Të flasësh me veten mund të jetë një mënyrë për të organizuar mendimin. Të humbasësh në ëndrra mund të jetë një udhëtim drejt një ideje të re. Të bësh pafundësisht pyetje mund të jetë mënyra më e mirë për të mësuar. Vetmia mund të krijojë hapësirën e nevojshme për reflektim, ndërsa një libër mund të hapë një botë të tërë brenda nesh.

Prandaj, para se ta quajmë dikë “të çuditshëm”, ndoshta duhet të pyesim veten nëse ajo çuditshmëri nuk është thjesht një formë tjetër e të menduarit.

Inteligjenca nuk është gjithmonë zhurmë, shpejtësi apo spektakël. Shpesh ajo shfaqet si kuriozitet, përqendrim, vetmi, imagjinatë dhe një dëshirë e pashtershme për të kuptuar atë që të tjerët e pranojnë pa pyetur.