Në një shtyllë elektrike në qendër të Komratit, kryeqytetit të rajonit autonom të Gagauzisë në Moldavi, një reklamë portokalli ofron ndihmë për marrjen e vizave Shengen për në Evropë. Poshtë saj, një njoftim në gjuhën ruse reklamon vende pune në Gjermani, Francë, Poloni, Holandë, Irlandë dhe Sllovaki, me një pagë prej 3,000 eurosh. Diku tjetër në qytet, një kompani shërbimesh juridike reklamon asistencë për marrjen e shtetësisë rumune, bullgare ose moldave.
Është një hyrje e pazakontë në një rajon që përshkruhet shpesh si më euroskeptiku i Moldavisë. Evropa është një çështje e kontestuar politikisht këtu, por ekonomikisht është e vështirë të shmanget. Rusishtja mbetet gjuha kryesore e komunikimit të përditshëm, ndërsa në qytet ndërthuren identitetet dhe pikëpamjet e lidhura me Gagauzinë, Moldavinë, Turqinë, të kaluarën sovjetike dhe, gjithnjë e më shumë, Evropën.
Gjatë një udhëtimi në jug të Moldavisë në gusht, ndarjet rrallëherë ishin aq të qarta sa sugjeron reputacioni gjeopolitik i vendit. Por rajoni po përballet tani me një pyetje shumë më pak e bujshme sesa nëse simpatitë e tij janë me Brukselin apo Moskën: si duhet t’i riorganizojë Moldavia kufijtë e pushtetit vendor?
Qeveria synon të konsolidojë qindra njësi të vogla vendore, në përpjekje për të krijuar administrata më të afta për të ofruar shërbime, për të menaxhuar infrastrukturën dhe për të tërhequr investime. Më shumë se 87 për qind e bashkive të Moldavisë u shërbejnë më pak se 3,000 banorëve. Koncepti i reformës i qeverisë, i miratuar në prill, përcakton 3,000 banorë si pragun minimal për një bashki dhe parashikon konsolidimin e 32 rretheve të Moldavisë në 10 njësi më të mëdha.
Një fazë vullnetare e reformës mori vrull gjatë verës, ndërsa qindra këshilla vendorë miratuan vendime për bashkimin e njësive. Në të njëjtën kohë, qeveria nisi përgatitjet për një fazë të mëvonshme të “bashkimit normativ” për njësitë që mbeten jashtë proceseve vullnetare të bashkimit, një lëvizje që është bërë gjithnjë e më e debatueshme.
Kongresi i Autoriteteve Vendore të Moldavisë (CALM) e mbështet në parim reformën administrative, por e ka akuzuar qeverinë se po ecën shumë shpejt drejt konsolidimit të detyrueshëm, pa garanci të mjaftueshme ligjore dhe pa konsultime të duhura. Qeveria e kundërshton këtë kritikë dhe argumenton se bashkitë më të fuqishme janë thelbësore nëse autoritetet vendore duan të ofrojnë shërbime më të mira.
Në jug të Moldavisë, megjithatë, ekziston edhe një ndërlikim tjetër. Këtu, kufijtë administrativë ndihmojnë në përcaktimin e përfaqësimit dhe identitetit të minoriteteve, ndërsa çdo përpjekje për t’i rishikuar këta kufij rrezikon t’u krijojë komuniteteve ndjesinë se po zhduken nga harta.
Kur autonomia e ndërlikon reformën
Gagauzia ekziston sepse dikur Moldavia e zgjidhi një mosmarrëveshje shumë më serioze territoriale përmes kompromisit.
Gjatë shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik, frika për politikat gjuhësore, nacionalizmin moldav dhe një ribashkim të mundshëm me Rumaninë kontribuuan në shfaqjen e një lëvizjeje separatiste mes gagauzëve, një popull turkofolës dhe kryesisht i krishterë ortodoks, i përqendruar në jug të vendit. Udhëheqësit gagauzë shpallën një republikë në vitin 1990.
Ndryshe nga konflikti në Transnistri, përplasja nuk u shndërrua në një luftë të gjithanshme. Pasoi një marrëveshje politike dhe, në vitin 1994, Moldavia e themeloi Gagauzinë si njësi territoriale autonome.
Gagauzia është pjesë e Moldavisë, por në bazë të marrëveshjes për autonominë ka asamblenë dhe institucionet e veta ekzekutive. Tridhjetë vjet më vonë, këto institucione janë të pranishme kudo në Komrat. Flamujt gagauzë dhe moldavë valëviten së bashku, ndërsa asambleja identifikohet dukshëm në gjuhën gagauze, megjithëse rusishtja mbetet e pranishme gjerësisht në dyqane, reklama dhe biseda.
Por institucionet autonome të rajonit tashmë po krijojnë pengesa për reformën administrative që po zhvillohet në të gjithë vendin.
Në gusht, Sekretari i Përgjithshëm i Qeverisë, Alexei Buzu, tha se bashkimi i njësive vendore në Gagauzi ishte praktikisht i bllokuar, pasi ndryshimet duhet të kalojnë përmes asamblesë, mandati i së cilës ka skaduar mes një mosmarrëveshjeje institucionale dhe zgjedhore. Në pjesën tjetër të Moldavisë, propozimet për bashkim që kanë përfunduar mund t’u përcillen autoriteteve qendrore.
Në Gagauzi, drejtuesit e asamblesë e kanë kundërshtuar versionin e Buzut për mosmarrëveshjen, duke treguar se sa shumë një reformë në dukje teknike është kthyer tashmë në një çështje politike të kontestuar.
Megjithëse Gagauzia shpesh shihet nga jashtë përmes prizmit të ndikimit rus, kjo situatë kujton se identiteti i rajonit dhe marrëdhënia e tij me Kishinaun përcaktohen gjithashtu përmes institucioneve të krijuara për të mbrojtur një minoritet, gjuha, territori dhe përfaqësimi politik i të cilit u ndërthurën gjatë tranzicionit të Moldavisë drejt pavarësisë.
Njëzet kilometra në jug të Komratit, fshati gagauz Besalma ofron një kontekst historik. Muzeu Kombëtar i Historisë dhe Etnografisë Gagauze, i themeluar nga shkrimtari, regjisori dhe figura kulturore Dmitrii Kara Coban, dokumenton përpjekjet e njëpasnjëshme për të ruajtur kulturën gagauze nën sisteme të ndryshme politike; botimet gagauze të epokës sovjetike me alfabet cirilik qëndrojnë përkrah materialeve më të reja me alfabet latin. Muzeu ekspozon gjithashtu veshje tradicionale, fotografi dhe dokumente që pasqyrojnë jetën e fshatit.
Koleksioni e bën të qartë se institucionet e Gagauzisë u krijuan mbi një histori në të cilën mbijetesa kulturore dhe përfaqësimi territorial u lidhën ngushtë me njëri-tjetrin.
Në juglindje të Besalmës, në Ceadir-Lunga, qyteti i dytë më i madh i Gagauzisë, shtresat e ndryshme kulturore mbeten të dukshme në peizazhin urban. Kishat ortodokse bashkëjetojnë me memorialet sovjetike, ndërsa rusishtja, rumanishtja dhe gagauzishtja zënë hapësira të ndryshme në jetën publike. Megjithatë, përtej këtyre simboleve, problemet që nxitën procesin e reformës administrative të Moldavisë po bëhen gjithnjë e më të dukshme: infrastruktura e vjetëruar, administratat e vogla dhe kostoja e lartë e ofrimit të shërbimeve për komunitetet me popullsi në rënie.
Qeveria thotë se tetë nga dhjetë familje moldave që nuk kanë akses në ujësjellës dhe kanalizime ndodhen në vendbanime të administruara nga bashki që u shërbejnë më pak se 3,000 banorëve.
Kjo është ana më pak ideologjike e debatit. Fragmentimi administrativ ndikon në aftësinë e një bashkie për të punësuar specialistë, për të përgatitur projekte investimi, për të mirëmbajtur infrastrukturën ose për të menaxhuar një sistem ujësjellësi.
Zgjidhje të përshtatura për bullgarët e Moldavisë
Kalimi përtej kufirit të Gagauzisë nxjerr në pah çështje të ndryshme politike.
Tvardita është një nga qendrat kryesore të komunitetit bullgar të Besarabisë në Moldavi. Referencat kulturore bullgare janë të dukshme, krahas atyre ruse dhe shenjave të njohura fetare e sovjetike që gjenden edhe në pjesë të tjera të jugut.
Në një shatërvan publik me ujë të pijshëm, një pllakë shënon se ai u ndërtua me ndihmën financiare të qeverisë bullgare përmes Programit të Kombeve të Bashkuara për Zhvillim (UNDP). Orari i hapjes gjatë verës është i afishuar në rusisht.
Është një skenë e vogël, por tregon shumë për mënyrën se si identitetet ndërthuren këtu. Bullgaria është atdheu i paraardhësve dhe një donatore e huaj, por edhe një shtet anëtar i BE-së me të cilin shumë banorë kanë lidhje familjare ose shtetësi. Rusishtja mund të mbetet gjuha e përbashkët e komunikimit të përditshëm, pa përcaktuar domosdoshmërish mënyrën se si dikush e përkufizon veten politikisht apo etnikisht.
Qyteti i vogël Taraclia është qendra kryesore territoriale e minoritetit bullgar të Moldavisë. Ndryshe nga Gagauzia fqinje, bullgarët nuk kanë një territor autonom. Megjithatë, vetë koncepti i reformës së qeverisë pranon se zona nuk mund të trajtohet thjesht si një rreth i zakonshëm. Meqenëse rreth 65.6 për qind e popullsisë së rrethit është bullgare, Kishinau ka propozuar një strukturë bashkiake të përshtatur dhe të individualizuar, si një mënyrë për të ndërthurur një administrim më efikas me ruajtjen e identitetit lokal.
Në Gagauzi, autonomia formale u jep institucioneve të minoritetit një rol të drejtpërdrejtë në ristrukturimin territorial dhe ka ndihmuar në ngadalësimin e procesit, ndërsa në Taraclia, ku nuk ekziston një autonomi e krahasueshme, Kishinau po propozon një status administrativ të përshtatur për të siguruar që reforma të mos shpërbëjë një nga përqendrimet më të qarta të identitetit bullgar në vend.
Ky kontrast e bën jugun e Moldavisë veçanërisht të rëndësishëm për reformën kombëtare. Ai tregon se një hartë administrative nuk është thjesht një tërësi njësish që mund të zgjerohen në bazë të numrit të banorëve dhe shpenzimeve.
Si duket evropianizimi nga jugu
Argumentet në favor të reformës janë të forta. Dekada të tëra rënieje demografike dhe emigracioni kanë lënë qindra bashki që administrojnë popullsi të vogla, me të ardhura dhe staf të kufizuar. Por mënyra se si po zhvillohet reforma po kundërshtohet gjithnjë e më shumë.
Më 25 gusht, CALM bëri thirrje për pezullimin e planeve për bashkimin normativ derisa të miratohet një kuadër më i qartë ligjor. Organizata argumentoi se disa bashki po përfshiheshin në grupime të propozuara dhe po u caktoheshin qendra administrative pa konsultim të mjaftueshëm. Përfaqësuesit e qeverisë thonë se procesi është në përputhje me kompetencat e tyre ligjore dhe se në fund do të jetë parlamenti ai që do të vendosë për strukturën e re administrative të Moldavisë.
Kjo mosmarrëveshje ka rëndësi përtej aspekteve teknike të pushtetit vendor. Nëse bashkimi perceptohet si diçka e imponuar nga Kishinau dhe jo si rezultat i negociatave me komunitetet, reforma administrative mund të kthehet lehtësisht në një tjetër debat për marrëdhënien mes qendrës dhe periferisë.
Kjo është veçanërisht e ndjeshme në jug të Moldavisë, por çështja nuk lidhet vetëm me komunitetet minoritare. Edhe autoritetet vendore në pjesë të tjera të vendit kanë protestuar kundër bashkimeve të propozuara. Rastet e Gagauzisë dhe Taraclias thjesht i shtojnë gjuhën, historinë dhe përfaqësimin e minoriteteve një debati kombëtar që tashmë është i kontestuar.
Anëtarësimi në BE e rrit më tej rëndësinë e reformës. Moldavisë i nevojiten administrata të afta për të zbatuar legjislacion gjithnjë e më kompleks dhe për të menaxhuar investime më të mëdha. Qeveria argumenton se administratat më të mëdha vendore do të kenë kapacitete dhe staf më të specializuar për të siguruar financime të jashtme dhe për të zbatuar projekte madhore.
Në nivel vendor, nëse evropianizimi ecën mirë, ai duhet të reflektohet në sisteme ujësjellësi që funksionojnë, rrugë të mirëmbajtura, dokumente publike që mbeten të aksesueshme dhe bashki që kanë qasje në investime.
Kjo ndihmon të shpjegohet përse reklamat në Komrat janë më domethënëse nga sa duken në pamje të parë.
Moldavia ka dokumentuar përpjekje serioze për ndërhyrje dhe dezinformim rus në Gagauzi. Por ndikimi rus, përdorimi i gjuhës ruse, kujtesa sovjetike dhe identiteti gagauz nuk janë e njëjta gjë.
Rusishtja përdoret për të reklamuar vende pune në Bashkimin Evropian. Shtetësitë rumune dhe bullgare reklamohen si rrugë drejt lëvizshmërisë. Turqia mbetet një prani kulturore. Institucionet gagauze bashkëjetojnë me ato moldave. Kujtesa sovjetike mbetet pjesë e peizazhit.
Reforma administrative do të ketë sukses në jug vetëm nëse Kishinau i kupton këto nuanca.
Tre dekada më parë, Moldavia e mbajti Gagauzinë brenda shtetit duke pranuar se integriteti territorial nuk kërkonte uniformitet institucional. Sfida e sotme është më pak dramatike, por parimi themelor është i ngjashëm.
Moldavisë i nevojiten administrata vendore më të mëdha dhe më të afta nëse synon të përmirësojë shërbimet publike dhe të përmbushë kërkesat e anëtarësimit në BE. Por në jugun e banuar nga minoritetet, efikasiteti administrativ nuk mund të ndahet tërësisht nga historia, gjuha dhe përfaqësimi politik.
Rivizatimi i hartës administrative të Moldavisë mund të jetë i nevojshëm. Por pjesa më e vështirë do të jetë bindja e minoriteteve se edhe në hartën e re do të ketë ende një vend për ta.
