Një shoqëri mashtruesish

Nga John Paul Rollert - The Atlantic 

Përdorimi i inteligjencës artificiale po i mëson studentët të gjejnë rrugë të shkurtra, t'i shpërfillin rregullat dhe të besojnë se integriteti është për budallenjtë dhe frikacakët.

Kohët e fundit, u them shpesh miqve se sa herë ndodhem në kampus, ndihem sikur jam bllokuar në mes të një vale krimesh. Nuk e kam fjalën për ndonjë epidemi librash të bibliotekës të vonuar apo për festa jashtë kontrollit. E kam fjalën për Inteligjencën Artificiale (IA) dhe mënyrën se si studentët e përdorin vazhdimisht atë për të kopjuar në çdo detyrë që u jepet.

Për ne që punojmë në arsimin e lartë – dhe unë kam dhënë mësim në universitete për më shumë se 20 vjet – një kopjim kaq i përhapur është një situatë tejet shqetësuese dhe e pakuptueshme. Universitetet janë krijesa të epokës mesjetare. Ato janë të ngarkuara me zakone të çuditshme, burokraci të vjetruara dhe privilegje hierarkike; çdo ndryshim domethënës zakonisht ndodh me një ritëm tejet të ngadaltë. Jo shumë kohë më parë, unë ende i plotësoja notat në tri kopje. Ardhjen e IA-së mund ta krahasoj vetëm me situatën kur një fis neandertalësh mund të kishte zbuluar një disk fluturuese që qëndronte pezull pikërisht jashtë shpellës së tyre. Të thuash se ishim të papërgatitur, është pak për ta përshkruar përvojën.

Deri më tani, janë shkruar shumë artikuj se si përdorimi i shfrenuar i IA-së nga studentët do të ndikojë në zhvillimin e tyre intelektual, por unë jam shumë më tepër e interesuar për pasojat morale të kësaj dukurie. Kjo ndodh pjesërisht sepse jam mjaft i sigurt për aspektin e parë – u kam thënë studentëve të pasuniversitetit (të cilët vërtet kanë mësuar të shkruajnë punime gjatë studimeve) se parashikoj një brez njerëzish të paaftë, që do të jenë rreth një dekadë pas tyre – por edhe sepse jap mësim lëndë mbi lidershipin dhe etikën e biznesit, dhe jam e tronditur kur shoh kaq shumë të rinj që duket se po mësohen ta konsiderojnë kopjimin si një mënyrë jetese.

Shumë studentë pa dyshim që do ta kundërshtonin këtë pretendim, por është e qartë se pikërisht këtë po bëjnë: po e kalojnë arsimimin e tyre duke kopjuar. Çdo punim që nuk e shkruajnë vetë, çdo grup detyrash që nuk e përgatisin, çdo material serioz leximi që e përmbledhin thjesht në një shënim të shkurtër – të gjitha këto janë ushtrime për të gjetur rrugën më të shkurtër, për t'ia dalë mbanë pa shumë mundim dhe, në fund, për të marrë një diplomë që nuk e kanë merituar.

Kjo fjalë është çelësi: “merituar”. Të thuash se dikush e ka "fituar me meritë" diçka, do të thotë të bësh një dallim moral lidhur me atë që ai zotëron. Jo vetëm që mund të marrim gjëra për të cilat nuk kemi punuar, por mund të përfitojmë edhe gjëra që nuk i meritojmë. E para është fati i mirë i trashëgimtarit të pasur, ndërsa e dyta është fusha e veprimit të hajdutit.

Sot, studentët shpenzojnë shumë kohë duke mësuar se si të bëhen hajdutë dhe, sapo të marrin diplomat e tyre të dyshimta, do të hyjnë në "botën reale" me të gjitha tiparet e një sindikate kriminale: prirjen për të shkurtuar rrugët dhe për të anashkaluar rregullat, përbuzjen ndaj normave të komunitetit dhe bindjen se integriteti – si dhe sakrificat që ai kërkon – janë gjëra për budallenjtë dhe të dobëtit. Do të bëhemi një shoqëri mashtruesish.

Fillova ta vërej ndryshimin në dimrin e vitit 2023, kur disa nga detyrat me shkrim për kurset e mia në Harvard dhe në Universitetin e Çikagos morën karakteristika që nuk i kisha parë kurrë më parë: gramatikë tepër korrekte, një bollëk të tepruar pikash renditëse dhe përsëritje thuajse mekanike të fakteve, në vend të atij hovi të këndshëm të të menduarit origjinal.

Ky është stili i tmerrshëm karakteristik i punimeve të gjeneruara nga Inteligjenca Artificiale; fillimisht, jo vetëm ngathtësia e këtyre punimeve i bënte ato të lehta për t'u hedhur poshtë, por edhe fakti që studentët që i dorëzonin ato ishin raste të rralla. Por kjo nuk ndodh më. Një sondazh i pranverës, i kryer nga ‘The Harvard Crimson’, zbuloi se një e treta e studentëve që po diplomoheshin pranuan se "kishin përdorur IA-në për një detyrë pa lejen e pedagogut" – një mënyrë mjaft e zbutur për të thënë "përdora IA-në për të kopjuar".

Sondazh përfshinte studentë që kishin nisur studimet universitare në vjeshtën e vitit 2022, pra para përhapjes së gjerë të mjeteve të inteligjencës artificiale (IA). Kur bëhet fjalë për studentët që po vijnë në kampus këtë semestër, më vjen ndërmend një koleg që jep lëndën e shkrimit akademik për studentët e vitit të parë në Universitetin e Çikagos. Në pranverë, ai më tregoi se, në të gjitha grupet që kishte drejtuar gjatë vitit të kaluar, besonte se vetëm tre studentë kishin dorëzuar detyra të shkruara pa ndihmën e IA-së. Vetëm tre studentë. Dhe kjo në një lëndë, qëllimi kryesor i së cilës është pikërisht mësimi i shkrimit.

Të paktën një pjesë e arsyes për këtë përdorim të përhapur të IA-së duket se qëndron te bindja e bazuar se ata që kopjojnë nuk do të zbulohen, e se, edhe nëse zbulohen, pasojat do të jenë minimale. Le të marrim sërish në konsideratë sondazhin e Harvardit që përmenda më parë. Nga studentët e brezit të vitit 2026 që pranuan se kishin "përdorur IA-në për një detyrë, në kundërshtim me lejen e pedagogut", 93 për qind thanë se kopjimi i tyre kishte kaluar pa u zbuluar. Nga studentët e mbetur, më shumë se gjysma thanë se nuk ishin përballur me pasoja disiplinore, edhe pasi ishin kapur. Vetëm 2,6 për qind e këtyre studentëve që përdorën IA-në "kundër lejes së pedagogut" thanë se kishin mbajtur ndonjë lloj përgjegjësie për shkeljet e tyre – çka, në përgjithësi, përbën një probabilitet mjaft të favorshëm për këdo që tundohet të kopjojë.

Për ata që priren t'i shkelin rregullat, "të luash me gjasat" nuk është aspak një strategji e pazakontë. Është ajo analiza e korruptuar e kostos dhe përfitimit që bëjnë ata që nuk paguajnë biletën e transportit, shoferët që tejkalojnë shpejtësinë dhe ata që shmangin taksat. Ajo i trajton rregullat e komunitetit jo si detyrime të përbashkëta, por si mundësi për të vlerësuar rrezikun. Kur përballen me një përfitim të paligjshëm, çështja nuk është ajo e së drejtës apo së gabuarës, por e gjasave për t'u ndëshkuar.

Një mënyrë e tillë të menduari është veçanërisht joshëse kur bëhet fjalë për "krime pa viktima". Shpesh e përdorim këtë term – një oksimoron i rrezikshëm – për të përshkruar aktivitete ku përfitimet për shkelësin duket se tejkalojnë çdo dëm të mundshëm ndaj të tjerëve. Për ata që mendojnë të kryejnë krime të tilla, tërheqja morale mund të jetë mjaft e fuqishme, veçanërisht kur dëmi në fjalë është i largët ose i pasigurt. Ata e dinë se çfarë të mire do të përfitonin, ndaj u duket e padrejtë, madje e panevojshme, që t'ia mohojnë vetes atë shpërblim kur nuk do t'u shkaktohej ndonjë dëm serioz të tjerëve.

Kam përshtypjen se kështu e shohin shumë studentë përdorimin e pautorizuar të Inteligjencës Artificiale. Nuk i shkaktohet asnjë dëm real askujt tjetër kur ata i përdorin këto mjete për të shkruar një punim ose për të zgjidhur detyrat. Në të njëjtën kohë, veçanërisht në një botë ku të gjithë po e bëjnë këtë – madje edhe disa nga profesorët e tyre – pse duhet ta vendosin veten në disavantazh sa i përket kohës, mundit dhe përparimit profesional?

Sigurisht, një logjikë e tillë e pranon tashmë një lloj dëmi: zhvlerësimin e përvojës akademike. Një rast i fundit në Universitetin Brown ofron një shembull të zymtë. Në pranverë, Roberto Serrano, një profesor ekonomie, vendosi ta ndryshonte formatin e provimit për një nga lëndët e tij: nga provim me prani fizike në klasë, në provim që punohet në shtëpi. Kjo ishte një lëshim bujar nga ana e Serranos për të lehtësuar ankthin që ndjenin shumë studentë lidhur me rikthimin në klasë pas të shtënave masive në kampus në muajin dhjetor. Si reaguan studentët? Sapo morën vesh për ndryshimin, numri i të regjistruarve u rrit në mënyrë drastike. Pothuajse 90 studentë u regjistruan në një lëndë që më parë nuk kishte pasur kurrë më shumë se 30, dhe nota mesatare në provimin e ndërmjetëm ishte 96, ku 40 studentë "arritën" rezultatin maksimal.

Nuk të duhet formimi i një ekonomisti me pozitë të qëndrueshme akademike për të kuptuar se ky rezultat është i pamundur. Siç i tha Serrano-ja portalit ‘Inside Higher Ed’, ai e kaloi provimin e tij përmes ChatGPT-së dhe mori përgjigje të ngjashme me ato të studentëve të tij jashtëzakonisht të zotë – "pak a shumë të sakta", tha ai, por "me një stil shumë të ngatërruar". Kështu që, për provimin përfundimtar, ai u rikthye te formati me prani fizike. Tetëmbëdhjetë studentë u tërhoqën menjëherë nga lënda. Nëntë studentë që mbetën nuk e dhanë fare provimin. Dhe mes atyre që e dhanë, nota mesatare ishte 48.6 – mesatarja më e ulët për një provim përfundimtar në historinë e lëndës së tij, me një diferencë prej gati 20 pikësh.

Serrano-ja ishte, siç është e kuptueshme, i zhgënjyer dhe i indinjuar. "Nuk mund ta lejojmë veten të kemi një shoqëri ku një pjesë e konsiderueshme e mendjeve tona më të mira të reja mendojnë se kopjimi është gjë e pranueshme," i tha ai “Inside Higher Ed”. "Kjo çon drejt një shoqërie në rënie, drejt një shoqërie të dështuar." Dështimi specifik që ai kishte në mendje ishte intelektual – "Nuk mund të zgjedhim të bëhemi idiotë" – por ky episod mishëron atë lloj kalbjeje morale që shfaqet sa herë që anëtarët e një komuniteti pushojnë së konsideruari rregullat si të detyrueshme.

Lërini mënjanë shkelësit. Studentët që vërtet interesohen për lëndën e dinë se janë të rrethuar nga bashkëmoshatarë që kopjojnë vazhdimisht në detyrat e tyre. Profesorët, të cilët janë të entuziazmuar për të përcjellë mënyra të reja të të menduarit, duhet të përballen me një mur të rinjsh që nuk bëjnë as përpjekjen më minimale për ta kuptuar lëndën. Dhe studentët e pasdiplomimit që punojnë si asistentë mësimorë duhet të kalojnë orë të tëra çdo semestër duke vlerësuar detyra të falsifikuara, për t'u përballur në fund me perspektivën e dhënies së një morie notash maksimale (A) të pamerituara.

Ky është përfundimi i valës së shkeljeve që po ndodh në kampuset anembanë vendit dhe botës. Kjo nuk sjell të njëjtin lloj dëmi si helmimi i ujësjellësit apo vënia e zjarrit në një ndërtesë – dëme që janë të menjëhershme, dërrmuese dhe të pamohueshme – por, në planin afatgjatë, nuk është aspak më pak shkatërruese. Kjo e cenon tërësisht integritetin e një komuniteti akademik, sepse të mësuarit në klasë bëhet i pamundur kur të gjithë e dinë se procesi është qesharak.

Ndonëse me hapa tejet të ngadaltë, universitetet kanë filluar të reagojnë. Siç raportoi Rose Horowitch nga revista ‘The Atlantic” në pranverë, trupa akademike e Princeton-it votoi për të bërë të detyrueshme praninë e mbikëqyrësve në të gjitha provimet me prani fizike. Ky vendim përbën ndryshimin më të rëndësishëm në "Kodin e Nderit" të famshëm të universitetit që nga prezantimi i tij fillestar në vitin 1893; në atë kohë, studentët e Princeton-it argumentuan me sukses se fjala e tyre e dhënë mjaftonte për të shuar çdo dyshim mbi mundësinë e mashtrimit. Për më shumë se 130 vjet, studentëve u është dashur të deklarojnë: "Betohem në nderin tim se nuk e kam shkelur Kodin e Nderit gjatë këtij provimi." Edhe në të ardhmen atyre do t'u kërkohet ta bëjnë këtë, por do të jetë thjesht një formalitet. Trupa akademike ka vendosur se studentëve thjesht nuk mund t'u zihet besë.

Kështu priren të reagojnë komunitetet ndaj valëve të kriminalitetit: ato forcojnë zbatimin e ligjit. Mbikëqyrja zgjerohet, ndëshkimet ashpërsohen dhe kodet ligjore zgjerohen për të kontrolluar sjellje që dikur rregulloheshin nga normat zakonore të nderit, etikës dhe reciprocitetit të ndërsjellë. Si drejtues të komuniteteve të tyre akademike, pedagogët e shohin veten të detyruar t'u japin përparësi aspekteve disiplinore të punës së tyre. Ata do të shpenzojnë më shumë kohë duke vepruar si gjykatës, juri dhe ekzekutues, edhe pse ajo që dëshirojnë vërtet të bëjnë është ajo që dinë ta bëjnë më së miri: kërkimin shkencor dhe mësimdhënien.

Shpërndarja jooptimale e burimeve akademike mund të jetë gjëja më e vogël për të cilën duhet të shqetësohemi në këtë krizë të arsimit të lartë. Edhe nëse pedagogët arrijnë ta frenojnë këtë valë mashtrimesh — gjë për të cilën unë jam skeptik — kjo situatë është pasojë e një numri të paprecedentë studentësh që vendosin se nuk kanë pse t'u binden rregullave që cenojnë suksesin dhe përparimin e tyre, pavarësisht pasojave për bashkëmoshatarët dhe ndikimit gërryes mbi komunitetin e tyre.

Kjo është mendësia me të cilën po diplomohen të rinjtë në mbarë vendin; një mendësi që anon më shumë nga një kriminalitet i butë sesa nga karrierizmi agresiv. Krahasuar me brezat e mëparshëm, ata do të dinë shumë pak, por do të jenë të bindur për gjëra të gabuara: se bota mund të funksionojë fare mirë edhe pa integritet në punë, pa besim te bashkëmoshatarët dhe pa krenari për komunitetin. Këto janë arritje, vlera që fitohen si individualisht, ashtu edhe kolektivisht. Nuk mund t'i vjedhësh ato, por mund të të merren – dhe po u merren të gjithëve ne, më shpejt nga sa e dimë. 

*Shenim: John Paul Rollert jep mësim mbi lidershipin, etikën dhe politikën në Harvard dhe në Shkollën e Biznesit Booth të Universitetit të Çikagos. Ai shkruan rubrikën "In-House Ethicist" për *Chicago Booth Review*. /Shkrimi u publikua ne The Atlantic më 30 gusht 2026