Mbi lumin Mat, pranë Milotit, Ura e Zogut qëndron si një prej veprave më të veçanta të inxhinierisë civile të ndërtuara në Shqipëri gjatë viteve ’20. E përfunduar në vitin 1927, ura lidhi dy brigjet e Matit dhe shërbeu për lidhjen rrugore të veriut me pjesën tjetër të vendit, ndërsa pas viteve ’90 doli jashtë përdorimit për automjetet. Në vitin 1999 ajo u shpall Monument Kulture i Kategorisë së Parë, por mbrojtja ligjore nuk e ndali degradimin që do të bëhej veçanërisht i dukshëm dekada më vonë. Alarmi për rrezikun e shembjes u ngrit nga aktivistët e Qendrës “Sebastia”, ndërsa një prej këmbëve të urës çedoi dhe pësoi ulje në shtratin e lumit, duke e futur monumentin në një periudhë të gjatë pasigurie. Gjendja e saj e rënduar e kaloi çështjen përtej nivelit vendor dhe në vitin 2022 Ura e Zogut u përfshi nga “Europa Nostra” mes shtatë siteve të trashëgimisë kulturore më të rrezikuara në Europë, duke e kthyer shpëtimin e saj në një çështje me vëmendje edhe ndërkombëtare.
Pas përfshirjes në listën europiane të monumenteve të rrezikuara, në shkurt 2023 në Urën e Zogut mbërritën ekspertët e “Europa Nostra” dhe Institutit të Bankës Europiane të Investimeve, të shoqëruar nga specialistë shqiptarë, për të inspektuar nga afër dëmtimet. Misioni synonte vlerësimin e situatës dhe hartimin e rekomandimeve që fillimisht do të shmangnin shembjen e urës dhe më pas do të krijonin mundësinë për restaurimin e monumentit. Pas inspektimeve dhe takimeve me institucionet shqiptare, ekspertët ndërkombëtarë kërkuan zbatimin urgjent të projektit teknik për stabilizimin dhe rehabilitimin e urës, ndërsa viti 2027, kur mbushet një shekull nga hapja e saj, u konsiderua si një objektiv për përfundimin e rehabilitimit. Por problemi nuk lidhej vetëm me strukturën e monumentit: një analizë e realizuar në të njëjtën periudhë nga Media Amfora dhe Qendra Mjedisore “EDEN”, përmes Gazetarisë së Zgjidhjeve, evidentoi se mbrojtja afatgjatë e urës kërkonte ndërhyrje edhe në mjedisin lumor. Mes zgjidhjeve të propozuara ishin kufizimi dhe rishikimi i aktivitetit të nxjerrjes së inerteve nga Mati, shtimi mekanik i sedimenteve në zonat ku shtrati ishte thelluar, veçanërisht pranë këmbëve veriore të urës, si dhe moslejimi i hidrocentraleve të reja që do të ndikonin më tej në sasinë e sedimenteve që mbërrijnë në lumë. Edhe Ministria e Kulturës kishte konfirmuar për Amforën ndikimin e nxjerrjes së inerteve në orientimin e rrjedhës drejt pikës së dobësuar të urës, duke e bërë të qartë se shpëtimi i monumentit nuk mund të shihej i shkëputur nga ndryshimet që kishin ndodhur në shtratin e Matit.
Pas viteve të alarmit publik, ekspertizave dhe kërkesave për ndërhyrje, projekti emergjent për Urën e Zogut u miratua në vitin 2023 nga Këshilli Kombëtar i Trashëgimisë Kulturore Materiale, ndërsa projekti teknik u hartua nga Universiteti Politeknik i Tiranës. Punimet u realizuan gjatë vitit 2024 dhe synuan mbrojtjen e pjesës së dëmtuar të monumentit, ndërsa për ndërhyrjen u përdorën mbi 55 milionë lekë me TVSH nga fondet publike. Megjithatë, dimri 2025-2026 e riktheu shqetësimin për gjendjen e urës, pasi reshjet e shumta në fund të janarit u pasuan nga evidentimi i problematikave pranë strukturës së vendosur për mbrojtjen e këmbës së dëmtuar. Dokumentacioni i siguruar nga “Sebastia” tregoi se DRTK Shkodër kishte kryer inspektime të reja në janar dhe shkurt 2026 dhe kishte hartuar procesverbale për gjendjen e monumentit. Në maj, aktivistja Elsa Sula deklaroi për Amfora. al se struktura mbrojtëse kishte pësuar rënie dhe ngriti shqetësimin se ajo nuk po e mbante më këmbën e urës, ndërsa vetë struktura mund të ishte në rrezik; ky mbetet vlerësim i organizatës dhe jo një përfundim teknik i nxjerrë nga fotografitë e sotme. Për këtë arsye, “Sebastia” kërkoi auditim institucional, transparencë të plotë financiare dhe publikimin e dokumentacionit teknik, si edhe ndërhyrje të reja, të menjëhershme dhe të mirëstudiuara, nëse ekspertët konfirmonin se monumenti vijonte të ishte i rrezikuar.
Në fund të shtatorit, Ura e Zogut gjendet përballë një tjetër sezoni reshjesh, ndërsa çështja e ruajtjes së saj mbetet e hapur pas ndërhyrjes së vitit 2024 dhe shqetësimeve të dokumentuara në fillim të këtij viti. Dimri përbën një periudhë veçanërisht të rëndësishme për monitorimin e monumentit, pasi prurjet dhe reshjet ndikojnë drejtpërdrejt në regjimin e Matit, ndërsa vetë problematikat e evidentuara në janar 2026 u shfaqën pas reshjeve të shumta. Në këtë situatë rikthehen edhe zgjidhjet që Media Amfora dhe Qendra “EDEN” dokumentuan që në vitin 2023: ndërhyrja në monument duhet të shoqërohet me masa që trajtojnë shtratin e lumit, sedimentet dhe aktivitetet që ndryshojnë dinamikën e rrjedhës, në mënyrë që mbrojtja të mos kufizohet vetëm te pasojat e degradimit. Tre vjet më pas dhe pas një ndërhyrjeje emergjente të financuar me fonde publike, “Sebastia” kërkon që të vlerësohet nga ekspertët nëse rreziku vazhdon dhe, nëse kjo konfirmohet, të ndërhyhet përsëri përpara se dëmtimet të avancojnë. Fotografitë e Media Amfora e gjejnë sot monumentin mbi shtratin e Matit në rrezik, me harqet që prej gati një shekulli karakterizojnë këtë peizazh, por edhe me gjurmët e një problemi që nuk është mbyllur me ndërhyrjen e pritshme. Dimri i ri e gjen veprën që “Europa Nostra” kërkoi të rehabilitohej plotësisht ende në pritje të një zgjidhjeje afatgjatë që të bashkojë restaurimin e monumentit me mbrojtjen e mjedisit lumor që e rrethon./ Amfora.al
