Qeveria shqiptare prezantoi të mërkurën në Tiranë një projektligj prej 106 nenesh që rishikon rreth një të pestën e Kodit të Procedurës Penale, një lëvizje që zuri në befasi sistemin e drejtësisë dhe ndezi një debat të ri mbi fatin e luftës kundër korrupsionit.
Duke folur në konferencën e organizuar nga Ministria e Drejtësisë, lryeministri Edi Rama e promovoi draftin si “Paketa e Garancive Procedurale”. Rama tha se dhjetë vjet pasi politika i dorëzoi gjyqësorit “shpatën e ndëshkimit”, nevojitet të korrigjohen “edhe dështime e deformime që nuk mund të fshihen pas rezultateve”.
“Nëse deri tani, e kemi forcuar kryesisht krahun e peshores ku rëndon fuqia e shtetit ndaj njeriut, në këtë paketë i japim peshën që meriton, krahut ku qëndron fuqia e të drejtës së njeriut përballë shtetit,” deklaroi Rama, duke shtuar se në Shqipëri “peshorja e drejtësisë anon shumë dukshëm nga pesha represive e shtetit”.
Qeveria e paraqiti nismën si një produkt të hartuar nga 19 akademikë dhe magjistratë nga Italia, Franca dhe Holanda, në bashkëpunim me Këshillin e Evropës. Por drafti i kapi në befasi prokurorët dhe gjyqtarët shqiptarë.
“Gjithçka është bërë sekrete, ndaj dhe sot nuk isha në atë takim. Sepse u kërkova një kopje dhe nuk ma nisën,” tha për BIRN Engert Pëllumbi, gjyqtar i Gjykatës së Posaçme të Apelit.
Një prokuror i Prokurorisë së Posaçme i tha gjithashtu BIRN në kushtet e anonimatit se magjistratët e SPAK nuk kishin pasur akses në draft përpara se mërkurës. Duke theksuar se i duhej ende kohë për t’u njohur me të gjitha propozimet, ai e cilësoi paketën si “një përpjekje për të sterilizuar institucionin”.
Edhe më i ashpër ishte një ish-prokuror me përvojë të gjatë, i cili e quajti draftin “masakër” me gabime të rënda, detajet e të cilit mbeteshin të paqarta.
“Duket ose si porosi nga avokatë, ose si porosi e hallexhinjve që presin të përballen me dyert e drejtësisë,” tha ai për BIRN, duke shtuar se ndryshimet “nuk kanë shqetësimin e shumicës dërrmuese dhe nuk zgjidhin problemet e njerëzve normalë”.
Një analizë e projektligjit dhe e relacionit tregon se nisma kodifikon disa garanci të Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, direktivave të BE-së dhe Gjykatës Kushtetuese për paraburgimin dhe barazinë e armëve. Megjithatë, drafti fut filtra që vështirësojnë këqyrjen e celularëve, shkurtojnë përgjimet, detyrojnë njoftimin e funksionarëve publikë pesë ditë para masave të sigurimit, kufizojnë gjyqtarët paraprakë dhe vendosin autorizim paraprak gjyqësor mbi raportimin mediatik.
Përfaqësues të opozitës e kundërshtuan draftin dhe akuzuan Ramën se po përdorte Këshillin e Evropës si mburojë për të bllokuar hetimet e SPAK-ut.
“Deri tani Edi Rama ka bërë ligje me porosi për të tjerët. Sot, po qep një ligj sipas masës së vet,” deklaroi kreu i grupit parlamentar të PD, Gazmend Bardhi.
Ndryshimet për paraburgimin
Gjatë prezantimit të projektligjit, kryeministri Edi Rama iu referua raportit SPACE të Këshillit të Evropës, sipas të cilit 62% e të burgosurve në Shqipëri janë të paraburgosur, kundrejt mesatares evropiane prej 26% dhe Rusisë me 30%.
“Në vitin 2026 duhet të nisim t’i japim fund edhe kulturës së paraburgimit si përgjigje automatike; të hetimit pa afat, si ushtrim force arbitrare mbi individin,” deklaroi kryeministri, sipas së cilit “një drejtësi që thotë: ‘më mirë një fajtor jashtë sesa një i pafajshëm brenda’, nuk është më e dobët, po më e fortë”.
Mbështetur në raportet e Këshillit të Evropës dhe një vendim të Gjykatës Kushtetuese, projektligji vendos detyrimin që masat shtrënguese jepen si rregull vetëm për vepra me dënim maksimal mbi 3 vjet burgim, ndërsa “arresti në burg” ndalohet kur maksimumi i dënimit është nën 5 vjet ose kur parashikohet dënim deri në 3 vjet.
Neni 228 kërkon “prova konkrete dhe të verifikueshme” dhe ndalon përdorimin e heshtjes si provë rrezikshmërie për caktimin e masës së sigurisë. Ndryshimet po ashtu parashikojnë pavlefshmëri dhe përgjegjësi disiplinore për gjyqtarin që nuk bën arsyetim të pavarur nga kërkesa e prokurorit. Paketa krijon gjithashtu “hetimet e mbrojtjes”, ku avokati mbledh prova me vlerë të barabartë me prokurorin, bën të detyrueshëm regjistrimin audioviziv të pyetjeve.
Opozita e quajti këtë shqetësim hipokrizi, duke kujtuar se qeveria që nga viti 2013 përdori burgun për çdo problem social, përfshirë aksionet për energjinë ku u arrestuan mbi një mijë vetë. “Edi Rama u kujtua se kishte shkaktuar këtë problem në shkurt 2025, pas arrestimit të Erion Veliajt,” u shpreh Bardhi.
Ndërkohë, neni 105 i dispozitave kalimtare detyron gjykatat të verifikojnë kryesisht brenda 60 ditëve nga hyrja në fuqi e ligjit të gjitha masat e sigurimit aktive, dhe brenda 3 ditëve “arrestin në burg” kur kjo nuk lejohet më sipas ligjit të ri.
Zyrtarët e dyshuar për korrupsion
Hetimet e SPAK-ut dhe Byrosë Kombëtare të Hetimit, BKH, preken drejtpërdrejt nga kreu i parë i draftit, ku parashikohen veprimet që ndërmerren pas sekuestrimit të pajisjeve elektronike, i bazuar sipas referencave në vendimin e vitit 2025 të Kushtetueses mbi mbrojtjen e korrespondencës.
“Policia dhe prokuroria mund ta sekuestrojnë pajisjen, nuk diskutohet, por për ta hapur, kopjuar ose përpunuar përmbajtjen e telefonit duhet autorizim paraprak i gjykatës,” tha Rama.
Projektligji ndërton një procedurë të detajuar dhe komplekse që ngushton hetimin digjital. Sipas parashikimeve në draft, edhe në flagrancë apo urgjencë, policia dhe prokurori mundet vetëm ta sekuestrojnë celularin pa të drejtë ta aksesojnë pa vendim gjykate. Nga kjo mbrojtje e korrespondencës përjashtohen rastet e dyshimeve për terrorizëm, krimeve kundër jetës, krimeve seksuale, rrëmbimit dhe trafiqeve, por jo të akuzuarit për korrupsionin.
Sipas draftit, gjykata cakton paraprakisht kategoritë e të dhënave, aplikacionin elektronik ku do të kërkohet, periudhën kohore dhe fjalët kyçe që do të kërkohen. Nëse gjatë këqyrjes dalin të dhëna përtej këtyre fjalëve kyçe apo kufizimeve në urdhrin e gjykatës, prokurori detyrohet të kërkojë autorizim të ri, ndërsa në fund zhvillohet një kontroll i dytë gjyqësor me palët dhe çdo provë në tejkalim të autorizimit shpallet e papërdorshme.
Në fjalimin e tij, Rama garantoi se “për korrupsionin, krimin e organizuar, terrorizmin, trafiqet, krimet me armë ose dhunë të rëndë dhe çështjet e Gjykatës së Posaçme, ruhen regjime të posaçme”. Por teksti i projektligjit tregon se në tri dispozita kyçe, nga lehtësimet përjashtohet vetëm krimi i organizuar, duke lënë jashtë përjashtimit korrupsionin.
Ndërkohë edhe masat e sigurisë ndaj zyrtarëve të lartë, përfshi ato të pezullimit nga detyra nuk mund të merren, pa e njoftuar personin të paktën 5 ditë përpara me akuzën dhe pa e marrë në pyetje.
Për hetime me afat të përcaktuar, nenet 65 dhe 66 të draftit i japin të drejtë të dyshuarit t’i kërkojë gjyqtarit “retrodatimin”, pra caktimin e një date të mëparshme kur duhej regjistruar si i dyshuar, çka sjell llogaritjen prapavepruese të afateve të hetimit dhe papërdorshmërinë e provave të marra para regjistrimit.
Gjithashtu drafti parashikon se nëse gjykata nuk vendos brenda 48 orëve mbi kërkesën e të dyshuarit për akses në akte, provat i jepen automatikisht atij duke caktuar përgjegjësi disiplinore për prokurorin.
Drafti po ashtu parashikon kufizime për median. Neni 10 ndalon publikimin e vendimeve për masat e sigurimit, të përgjimeve të pacituara në vendim, të pamjeve të personave në pranga dhe të akteve hetimore deri në fillimin e gjykimit të themelit, përjashton ankimin te Komisioneri për Informimin për këto akte. Në pikën 14 kërkon autorizim paraprak gjyqësor edhe për dokumentet që gazetarët i kanë tashmë në dorë. “Në rastin e të tretëve dhe veçanërisht gazetarëve, mediave, që zotërojnë tashmë të dhëna që bien në regjimin e këtij neni, ata mund t’i kërkojnë gjykatës kompetente të shkallës së parë autorizimin për publikimin e të dhënave… Në çdo rast, publikimi nuk mund të kryhet pa autorizimin gjyqësor”, thuhet në draft.
Një ish-prokuror i tha BIRN se parashikimet për masa disiplinore dhe kërkesat e rritura ndaj prokurorëve dukej qartë që synonin ndër të tjera të trembnin dhe pengonin përpjekjet për të hetuar korrupsionin. /BIRN
