Një Kod i Procedurës Penale për Ramën dhe shpurën e tij?

Nga retorika e “forcimit të të drejtave” te pyetja që qeveria nuk mund ta shmangë: kush përfiton realisht nga ndryshimi i rregullave të lojës?

Ka një mënyrë shumë të thjeshtë për ta shitur një ndryshim të Kodit të Procedurës Penale: thuaj se po mbron qytetarin nga shteti, të pandehurin nga prokurori dhe të drejtat e mbrojtjes nga arbitrariteti.

Dhe, në fakt, disa nga këto garanci janë të arsyeshme.

Por një Kod Procedural nuk duhet lexuar vetëm nga këndvështrimi i avokatit të të pandehurit. Sidomos jo në një vend ku drejtësia është në një kaos të vazhdueshëm dhe nën ndikim të fortë politik nga mazhoranca.

Prandaj pyetja për këtë propozim të bërë në publik nga kryeministri është shumë e thjeshtë: Çfarë ndodh me pushtetin e shtetit për të hetuar korrupsionin, kur ndryshohen njëherësh rregullat për arrestin, masat e sigurimit, provat, pezullimin e zyrtarëve dhe publikimin e materialeve gjyqësore?

Kjo është pyetja që duhet t’i bëhet Edi Ramës.

Jo sepse çdo ndryshim në Kod është domosdoshmërisht i gabuar. Përkundrazi, një pjesë forcon disi të drejtat e mbrojtjes. Por pikërisht për këtë arsye debati duhet të jetë më serioz se propaganda e zakonshme qeveritare për “modernizimin e drejtësisë”.

Kodi që mbron të pandehurin

Projektligji vendos një sërë garancish të rëndësishme. Mbrojtja merr akses më të gjerë në aktet dhe provat. Forcohet prania e avokatit gjatë marrjes në pyetje. Vendosen kufizime më të qarta për përdorimin e deklarimeve të marra në mënyrë të parregullt. Prova digjitale i nënshtrohet një kontrolli më të individualizuar gjyqësor.

Këto janë garanci që mund të mbrohen juridikisht.

Problemi nis kur këto ndryshime vendosen përballë pjesës tjetër të mekanizmit. Sepse i njëjti Kod ngre pragje të reja për masat shtrënguese dhe vendos një mekanizëm për rishikimin e masave që janë aktualisht në fuqi.

Dhe këtu reforma nuk është më thjesht një tekst teknik. Ajo prek drejtpërdrejt dosjet që ekzistojnë sot.

60 ditë që mund të ndryshojnë shumë dosje

Një nga dispozitat më të rëndësishme është ajo që parashikon rishikimin e masave të sigurimit pas hyrjes në fuqi të ligjit.

Gjykatat do të duhet të verifikojnë masat ekzistuese sipas kritereve të reja. Për personat në arrest burgimi, kur baza ligjore nuk përputhet më me rregullat e reja, shqyrtimi bëhet me afate shumë të shkurtra. Ky nuk është vetëm një detaj procedural.

Ky është një mekanizëm që mund të prodhojë menjëherë revokime dhe zëvendësime të masave të sigurimit.

Dhe në një sistem ku një pjesë e hetimeve më të rëndësishme lidhen me korrupsionin dhe krimin ekonomik, pyetja është e pashmangshme: A është bërë analiza e ndikimit të këtyre dispozitave mbi hetimet komplekse që janë aktualisht në zhvillim?

Nëse përgjigjja është po, ajo duhet të publikohet. Nëse jo, Parlamenti nuk duhet të votojë me sy mbyllur.

Problemi nuk është vetëm “pesëvjeçari”

Një nga mbrojtjet më të lehta politike të projektit do të ishte të thuhej: “Nuk po hiqet arresti për korrupsionin”. Teknikisht, kjo është e vërtetë. Por nuk e mbyll debatin. Sepse ligji nuk funksionon vetëm me një prag. Ai kombinon disa filtra: maksimumin e dënimit, vlerësimin e dënimit konkret të pritshëm dhe proporcionalitetin e masës.

Kështu, disa vepra të administratës publike me dënime më të ulëta preken drejtpërdrejt nga kufizimet e reja, ndërsa edhe për vepra më të rënda mund të bëhet vendimtar vlerësimi se çfarë dënimi pritet konkretisht.

Kjo është një çështje që meriton debat serioz për korrupsionin e vogël, korrupsionin administrativ dhe sidomos kriminalitetin ekonomik.

Kush ka qenë i vëmendshëm e di se zyrtarët e lartë të mazhorancës janën nën hetim apo dënuar për vepra penale qesharake, shpërdorim detyre, për shembull. Dhe kjo ka ardhur si pasojë e ndikimit të fortë që ka edi Rama mbi sistemin e drejtësisë. Mendojeni tani çfarë ndodh edhe me ndryshimet në Kod, ku akuzat qesharake për shpërdorim detyre do të shtohen masivisht.

Sepse korrupsioni nuk është vetëm ryshfeti spektakolar i miliona eurove.

Është edhe manipulimi i tenderit, fshehja e pasurisë, shpërdorimi i funksionit, favorizimi administrativ. Veprimi si grup i strukturuar kriminal etj.

Një sistem penal duhet të jetë i aftë t'i hetojë këto pa përdorur paraburgimin si automatizëm, por edhe pa e kthyer masën e sigurimit në një instrument pothuajse të paarritshëm pikërisht kur hetimi ka nevojë për të mbrojtur provat dhe dëshmitarët.

Dhe pastaj vjen neni 242

Këtu debati bëhet edhe më politik.

Ndryshimi i rregullit për pezullimin nga detyra të një personi nën hetim nuk mund të lexohet në vakum. Në vitet e fundit, masa e pezullimit nga detyra është bërë një prej mjeteve më të ndjeshme të drejtësisë kundër zyrtarëve të lartë. Rasti i Belinda Ballukut e bëri këtë konflikt publik dhe institucional.

Në shkurt 2026, në Këshillin e Europës u ngrit pikërisht shqetësimi për ndryshimet e propozuara në nenin 242 dhe për efektin që ato mund të kenë mbi masën e pezullimit të zyrtarëve të lartë. Dokumenti i paraqitur në Asamblenë Parlamentare të Këshillit të Europës e përshkruan ndryshimin si një çështje që ngre pyetje mbi llogaridhënien gjyqësore dhe pavarësinë e drejtësisë.

Nga teksti i ligjit nuk mund të nxirret si fakt se dispozita është shkruar për një person të caktuar. Por politika nuk është vetëm tekst. Është edhe kontekst. Aq më tepër kur dihet se pas këtyre ndryshime qëndron bash kryeministri i vendit.

Dhe konteksti është ky: një qeveri që është përballur me hetime ndaj zyrtarëve të lartë propozon një rregull që ndryshon mënyrën se si gjykata mund të vendosë pezullimin e një zyrtari nga detyra.

Prandaj pyetja është legjitime:

Pse tani?

Dhe përgjigjja nuk mund të jetë thjesht: “Sepse po forcojmë të drejtat”.

Rama nuk mund të jetë njëkohësisht qeveria dhe arbitri i rregullave

Këtu qëndron problemi më i madh politik.

Edi Rama nuk është një jurist që po propozon një tekst abstrakt procedural.

Ai është kryeministri i një mazhorance që kontrollon shumicën parlamentare dhe që ka përballë një sistem drejtësie mbi të cilin ndikon në mënyrë permanente për ta penguar të jetë i pavarur nga politika.

Prandaj çdo ndryshim që prek drejtpërdrejt fuqinë e gjykatës dhe prokurorisë ndaj zyrtarëve të administratës duhet të kalojë një test shumë më të fortë transparence.

Jo vetëm: A është juridikisht i mundshëm?

Por edhe: A krijon ai një avantazh të ri për pushtetin politik ndaj mekanizmave të kontrollit?

Kjo pyetje është veçanërisht e rëndësishme në një vend ku institucionet europiane vazhdojnë të kërkojnë forcimin e pavarësisë së drejtësisë dhe mbështetjen e institucioneve kundër korrupsionit. Parlamenti Europian ka kërkuar që të gjithë aktorët të shmangin veprimet që dëmtojnë punën e institucioneve të pavarura si SPAK dhe ka shprehur shqetësim për presionet ndaj gjyqësorit.

Pra, pikërisht tani nuk mjafton të thuhet se ligji është “europian”. Duhet të provohet se është i tillë në efektin që prodhon.

Prova digjitale: të drejta të forta, por edhe një terren i ri për betejë procedurale

Në hetimet moderne, telefoni është shpesh dëshmitari më i madh. Mesazhet, aplikacionet, dokumentet elektronike, fotografitë, komunikimet dhe të dhënat e tjera digjitale mund të jenë thelbësore për hetimin e korrupsionit. Prandaj është normale që aksesi në këto të dhëna të ketë garanci gjyqësore.

Por sa më shumë formalizohet procesi, aq më shumë rëndësi merr respektimi i çdo hallke procedurale. Një autorizim i gabuar, një tejkalim i objektit të kontrollit apo një shkelje formale mund të çojë në papërdorshmërinë e provës.

Kjo nuk është domosdoshmërisht keq.

Por do të thotë se prokurorisë i vendosen kërkesa shumë më të larta pikërisht në dosjet ku provat janë të ndërlikuara dhe të shpërndara. Nëse kjo është zgjedhja e ligjvënësit, duhet të thuhet hapur: po ndërtojmë një sistem ku rregulli procedural bëhet një filtër shumë më i fuqishëm i provës.

Dhe duhet të shpjegohet se si do të shmanget kthimi i procedurës në një garë teknikalitetesh.

Transparencë më pak, pushtet më shumë?

Një tjetër pikë e ndjeshme është publikimi i materialeve dhe vendimeve. Mbrojtja e prezumimit të pafajësisë është parim themelor. Por ekziston edhe një parim tjetër: publiku ka të drejtë të dijë se si veprojnë institucionet e drejtësisë në çështjet me interes të lartë publik.

Nëse vendimet për masat e sigurimit bëhen më pak të aksesueshme dhe publikimi i materialeve gjyqësore kufizohet më shumë, krijohet një rrezik i qartë: publiku sheh më pak, ndërsa institucionet vendosin më shumë.

Dhe kjo është pikërisht ajo që një demokraci duhet ta shmangë.

Nuk mjafton të thuhet “po mbrojmë privatësinë”. Duhet të përcaktohet se ku mbaron privatësia e individit dhe ku fillon interesi publik për të kontrolluar veprimtarinë e drejtësisë. Sidomos kur bëhet fjalë për zyrtarë publikë.

Një sinjal shqetësues

Një sinjal shqetësues vjen edhe nga debati më i gjerë për Kodin Penal

Ky projekt nuk ekziston i shkëputur nga reforma tjetër e madhe penale.

Analizat e SCiDEV për draftin e Kodit të ri Penal kanë ngritur shqetësime për dispozita që mund të ndikojnë mbi lirinë e shprehjes, median, sinjalizuesit dhe organizatat që ushtrojnë funksionin e watchdog-ut. Organizata ka kërkuar ndër të tjera rishikimin e dispozitave për shpifjen, fyerjen, publikimin e akteve hetimore dhe ndërhyrjen në pavarësinë e gjyqësorit.

Kjo do të thotë se në Shqipëri po zhvillohet njëkohësisht një riformatim shumë i gjerë i së drejtës penale.

Dhe sa më i madh të jetë ndryshimi, aq më i madh duhet të jetë kontrolli publik.

Jo më pak.

Reforma nuk mund të jetë njëanshmërisht “pro mbrojtjes”

Në fund të fundit, problemi me projektin nuk është se mbron të pandehurin.

Një shtet demokratik duhet ta mbrojë.

Problemi është nëse ekuilibri i ri ndërmjet individit, prokurorisë, gjykatës dhe publikut është vendosur me të njëjtin kujdes. Sepse një sistem drejtësie nuk matet vetëm me sa garanci i jep të pandehurit. Matet edhe me aftësinë për të hetuar korrupsionin. Me aftësinë për të ruajtur provat. Me aftësinë për të parandaluar ndërhyrjen mbi dëshmitarët.

Me aftësinë për të pezulluar përkohësisht një zyrtar kur qëndrimi i tij në detyrë rrezikon hetimin. Dhe me aftësinë e publikut për të parë se si funksionojnë këto mekanizma. Prandaj publiku duhet të dijë nëse:

Ky Kod po i jep më shumë të drejta qytetarit, apo është një Kod që, në disa pika kyçe, e bën më të vështirë kontrollin e pushtetit politik?

Vetë fakti që kjo pyetje mund të ngrihet mbi tekstin e propozuar është arsye e mjaftueshme që Parlamenti të mos sillet si noter i qeverisë. Të drejtat e të pandehurit duhen mbrojtur. Por edhe shteti nga korrupsioni duhet mbrojtur.

Dhe mbi të gjitha, drejtësia duhet mbrojtur nga politika.

Kjo është prova e vërtetë e Kodit të propozuar me pompozitet nga Edi Rama.