F-35 Lightning II i Lockheed Martin është më shumë se një avion luftarak. Avioni përbën gjithashtu një pjesë të rëndësishme të bashkëpunimit amerikan në fushën e mbrojtjes me aleatët.
Avioni i gjeneratës së pestë u zhvillua në kuadër të programit Joint Strike Fighter dhe kombinon teknologjinë stealth, sensorë të avancuar dhe bashkimin e të dhënave nga sensorët. Programi tashmë përfshin 20 vende që kanë zgjedhur F-35.
F-35 vjen në tri variante. F-35A është projektuar për operacione konvencionale nga bazat tokësore. F-35B mund të ngrihet në një distancë të shkurtër dhe të ulet vertikalisht, ndërsa F-35C është përshtatur për përdorim nga aeroplanmbajtëset.
Vështirësitë operacionale
Flota globale po zgjerohet me shpejtësi. Lockheed Martin raporton se deri tani janë dorëzuar më shumë se 1.375 avionë F-35. Kompania pret të prodhojë më shumë se 3.500 avionë gjatë gjithë jetëgjatësisë së programit.
Megjithatë, blerja e avionit është vetëm hapi i parë. Përdoruesit duhet gjithashtu të investojnë në infrastrukturë, mirëmbajtje, trajnim dhe logjistikë. Zyra e Përgjegjshmërisë së Qeverisë së SHBA-së (GAO) ka paralajmëruar gjithashtu për problemet e vazhdueshme me disponueshmërinë e pjesëve të këmbimit dhe kostot e mirëmbajtjes.
Ekosistemi i varësisë strategjike
F-35 funksionon brenda një ekosistemi të gjerë ndërkombëtar. Furnizimi dhe mbështetja bazohen në një rezervë globale pjesësh dhe në një rrjet furnizuesish. GAO ka përshkruar më parë se si përdoruesit e F-35 varen nga një fond i përbashkët global i pjesëve të këmbimit, i menaxhuar nga kontraktori kryesor.
Edhe softueri luan një rol të rëndësishëm. Përditësimet dhe përmirësimet janë pjesë e ciklit të jetëgjatësisë së avionit. Si rezultat, varësia nga Shtetet e Bashkuara mund të shkojë përtej thjesht blerjes së avionit.
Autonomia kombëtare
Varësia nga teknologjia amerikane është pjesë e diskutimit për avionët luftarakë alternativë. Kanadaja, për shembull, ende po rishikon planin e saj për blerjen e 88 avionëve F-35. Në këtë proces, qeveria po shqyrton gjithashtu alternativa, përfshirë Gripen-in suedez të Saab. Sipas ministrit kanadez të Mbrojtjes, deri në prill 2026 nuk ishte marrë ende një vendim përfundimtar për këtë rishikim.
Suedia po e paraqet gjithashtu Gripen-in si një sistem me një qasje të ndryshme industriale dhe operacionale. Kjo ka kontribuar në interesin për avionin në vende të ndryshme. Megjithatë, do të ishte e tepruar të pretendohej se vende të tilla si Kolumbia, Brazili dhe Tajlanda kanë zgjedhur Gripen-in vetëm për të shmangur varësinë nga kodi burimor amerikan. Arsyet për këto blerje ndryshojnë nga një vend në tjetrin.
Fokusi te gjenerata e gjashtë
Debati për autonominë teknologjike luan gjithashtu një rol në zhvillimin e avionëve të rinj luftarakë. Mbretëria e Bashkuar, Italia dhe Japonia po bashkëpunojnë në kuadër të programit Global Combat Air Programme (GCAP), një program i gjeneratës së gjashtë që pritet të sjellë një avion të ri luftarak deri në vitin 2035. Avioni do të përdorë, ndër të tjera, teknologji stealth, sensorë të avancuar, inteligjencë artificiale dhe sisteme pa pilot.
GCAP nuk do të thotë se këto vende po braktisin F-35. Përkundrazi, avioni i ardhshëm synohet të operojë së bashku me sistemet ekzistuese, si F-35. Megjithatë, bashkëpunimi u jep këtyre tri vendeve një rol më të madh në zhvillimin e avionëve të tyre luftarakë të gjeneratës së ardhshme.
Tensionet gjeopolitike rreth F-35
Edhe në Lindjen e Mesme, shitjet e F-35 mbeten një çështje e ndjeshme gjeopolitike. Në shtator 2026, Shtetet e Bashkuara miratuan një shitje të mundshme prej 48 avionësh F-35 për Arabinë Saudite, me vlerë 24,3 miliardë dollarë (21,6 miliardë euro).
Marrëveshja duhet ende të miratohet nga Kongresi amerikan. Ndër faktorët që ndikojnë në këtë proces është detyrimi i SHBA-së për të ruajtur epërsinë cilësore ushtarake të Izraelit në rajon.
Turqia, ndërkohë, po përpiqet sërish të sigurojë akses në programin F-35. Ankaraja u përjashtua në vitin 2019 pasi bleu sistemin rus të mbrojtjes ajrore S-400. Çështja mbetet një element i rëndësishëm në diskutimin më të gjerë për marrëdhëniet mes Turqisë dhe Shteteve të Bashkuara.
F-35, pra, nuk është thjesht një platformë ushtarake. Avioni i lidh gjithashtu përdoruesit me një sistem afatgjatë të teknologjisë, logjistikës, mirëmbajtjes dhe softuerit amerikan. Në të njëjtën kohë, disa aleatë po kërkojnë mënyra për të rritur autonominë e tyre industriale dhe teknologjike në planin afatgjatë.
