Muzgu s’kishte rënë ende dhe Tommy Olsen, nga Norvegjia, po priste të merrte makinën me qira në aeroportin e Lesbosit në shtator të vitit 2015, kur pa një varkë që ishte përmbysur fare pranë bregut.
Ai dhe një turist gjerman u futën në ujë për t’u ardhur në ndihmë pasagjerëve, mes tyre edhe disa fëmijë, që të dilnin në breg.
“Ky ishte pagëzimi im”, tha Olsen, i cili kishte udhëtuar drejt ishullit grek për të ndihmuar në përballimin e krizës humanitare që po zhvillohej në brigjet e tij. Sipas agjencisë së Kombeve të Bashkuara për refugjatët, UNHCR, më shumë se 850,000 refugjatë dhe migrantë mbërritën me varka në Greqi atë vit.
“Ishte një moment tronditës… i pari ndër shumë të tjerë, për fat të keq”, tha ai.
Olsen më pas themeloi organizatën jofitimprurëse Aegean Boat Report, ABR, e cila dokumenton mbërritjet, kthimet e paligjshme me forcë dhe shkeljet e të drejtave të njeriut në kufijtë e Greqisë.
Njëmbëdhjetë vjet pas atij “pagëzimi” traumatik, 54-vjeçari norvegjez e gjen veten në bankën e të akuzuarve, i akuzuar, ndër të tjera, për krijimin e një organizate kriminale dhe për lehtësimin e hyrjes së paligjshme të shtetasve të vendeve të treta. Procesi gjyqësor pritet të nisë më 6 tetor, në një kohë kur politikat e migracionit në Evropë po bëhen gjithnjë e më të ashpra.
“I mohoj akuzat”, tha Olsen për BIRN nga shtëpia e tij në Norvegji. Sipas tij, gjyqi përcjell një mesazh “frikësues” për të tjerët që mund të guxojnë t’u vijnë në ndihmë.
Kthime “sistematike” me forcë
Ish-mësues nga qyteti verior norvegjez i Tromsos, përtej Rrethit Arktik, Olsen i kalonte shpesh pushimet në Greqi, i tërhequr nga ajo që ai e quante “mikpritja e saj”.
Kur kriza e refugjatëve shpërtheu në vitin 2015, ai vendosi të shkonte vullnetar për një javë në Lesbos, por përfundoi duke qëndruar gjashtë javë.
Duke përdorur kursimet e tij dhe bujarinë e miqve, ai u kthye aty pesë ose gjashtë herë në vit. Më pas, në vitin 2017, themeloi ABR-në, fillimisht si një faqe në Facebook për të ofruar përditësime mbi situatën në kampe, nevojat mjekësore etj.
“Më dukej sikur po bëja diçka… sikur po ndihesha i dobishëm në njëfarë mënyre”, tha ai, duke folur nga Norvegjia. “Nuk kishte asnjë plan për të bërë diçka më shumë se kaq.”
Por deri në vitin 2019, faqja në Facebook kishte 20,000 ndjekës; Olsen ishte lidhur ngushtë me komunitetin lokal në Lesbos dhe me grupet e migrantëve, si dhe kishte krijuar marrëdhënie me autoritetet, si rojet bregdetare, policinë dhe agjencinë e kufijve të Bashkimit Evropian, Frontex.
Më vonë po atë vit, tha ai, nisi të merrte raportime “të çuditshme” nga migrantë dhe refugjatë, përfshirë fotografi dhe video që dëshmonin për një praktikë “kthimesh pas me forcë” dhe braktisjen e njerëzve në gomone shpëtimi nga roja bregdetare greke.
“Kjo ishte diçka që nuk mund ta besoja se bëhej qëllimisht nga njerëzit”, tha ai.
Me kalimin e kohës, mediat, organizatat joqeveritare dhe organizatat monitoruese të të drejtave të njeriut mblodhën prova të shumta për praktikën e “kthimeve me forcë” në kufijtë e jashtëm të BE-së, përfshirë edhe në Greqi. Vitin e kaluar, Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut vendosi se kjo praktikë dukej se ishte “sistematike”; në korrik të këtij viti, Komisioni Kombëtar Grek për të Drejtat e Njeriut raportoi se në vitin 2025 autoritetet greke kishin kthyer me forcë rreth 359 persona, mes tyre 94 gra, 90 fëmijë dhe 42 persona me nevoja të veçanta. Greqia e mohon këtë.
Politico raportoi në fund të shtatorit se Greqia është aktualisht në krye të një nisme të pesë vendeve anëtare të BE-së, që migrantët të cilëve u është refuzuar e drejta për të qëndruar të dërgohen në vende si Ruanda, duke nisur që vitin e ardhshëm.
Amnesty: Sipas ligjit norvegjez, veprimet nuk dënohen
BIRN foli me Olsenin përmes WhatsApp-it, një mëngjes shtatori. Në të njëjtën kohë, ai po merrte raportime se 45 persona ndodheshin në një varkë pranë ishullit grek të Samosit, “dhe ende nuk janë gjetur nga autoritetet”.
Në rrethana të tilla, Olsen tha se fillimisht përpiqet të “vlerësojë situatën”, për të përcaktuar gjendjen e varkës, sa persona ndodhen në bord dhe vendndodhjen e saj, përpara se të njoftojë rojet bregdetare greke ose turke, ose të dyja.
Greqia, megjithatë, e akuzon atë se ndihmon refugjatët dhe migrantët të kalojnë në mënyrë të paligjshme kufijtë grekë.
Në vitin 2022, prokuroria në ishullin grek të Kosit ngriti akuza penale ndaj tij dhe Panayote Dimitras, drejtorit të organizatës joqeveritare Greek Helsinki Monitor, duke i akuzuar për anëtarësim në një organizatë kriminale që lehtëson hyrjen dhe qëndrimin e shtetasve të vendeve të treta në territorin grek.
Një gjyqtar hetues nxori një urdhër-arresti për Olsenin në maj të vitit 2024.
Në atë kohë, Mary Lawlor, Raportuesja Speciale e OKB-së për situatën e mbrojtësve të të drejtave të njeriut, shkroi në X se Olsen “po vihet në shënjestër në kuadër të një hetimi që duket arbitrar, duke kriminalizuar punën e tij në mbrojtje të të drejtave të migrantëve”.
Pa u zmbrapsur, Greqia lëshoi një urdhër-arresti evropian ndaj Olsenit në dhjetor të vitit 2025. Përmes një avokati, Olsen ofroi të bashkëpunonte, por megjithatë u arrestua më 16 mars të këtij viti në shtëpinë e tij në Norvegji.
“U trondita”, tha ai. “Parkova makinën, dola prej saj dhe pashë policët që vraponin rreth shtëpisë sime.”
Olsen u lirua më 20 mars dhe në maj Gjykata e Apelit e Halogalandit, një nga gjashtë gjykatat e apelit në Norvegji, refuzoi kërkesën e Greqisë për ekstradimin e tij, një vendim që nuk mund të apelohet.
Sipas organizatës Amnesty International, e cila monitoron respektimin e të drejtave të njeriut, veprimet për të cilat Olsen po ndiqej penalisht nuk përbëjnë vepra të dënueshme sipas ligjit norvegjez; akuzat, tha organizata, paraqesin “një rrezik real për shkeljen e lirisë së tij të shprehjes”.
Olsen tha se e gjithë kjo është pjesë e një fushate të autoriteteve greke për të penguar punën e grupeve që mbrojnë të drejtat e njeriut dhe për të dekurajuar ndihmën ndaj refugjatëve dhe migrantëve.
“Ata duan që situata të jetë sa më e keqe të jetë e mundur, sepse ndoshta njerëzit do të shkojnë diku tjetër”, tha ai.
Paralele me 24 të akuzuarit që u shpallën të pafajshëm
Gjyqi pritet të nisë në ishullin e Rodosit më 6 tetor.
Në një njoftim për shtyp të publikuar më 1 tetor, Amnesty tha se akuzat ndaj Olsenit dhe Dimitrasit ishin “një keqpërdorim flagrant i legjislacionit kundër trafikimit të migrantëve dhe nuk mbështeten në prova”.
“Të dy po vihen në shënjestër për punën e tyre në dokumentimin e shkeljeve të rënda të të drejtave të njeriut ndaj migrantëve dhe refugjatëve”, tha organizata monitoruese.
Olsen nuk do të jetë i pranishëm në gjyq, por do të përfaqësohet nga avokati i tij grek, Zacharias Kesses.
Olsen tha se sheh paralele mes çështjes së tij dhe asaj të 24 punonjësve humanitarë, të cilët u gjykuan për akuza të ngjashme dhe u shpallën të gjithë të pafajshëm në janar të vitit 2026.
Olsen tha se beson se qëllimi i autoriteteve nuk është domosdoshmërish ta dënojnë atë, por ta përdorin procesin gjyqësor si “ndëshkim”.
“U deshën pothuajse tetë vjet”, tha ai për gjyqin ndaj 24 punonjësve humanitar. “Kjo u kushtoi shumë para, solli shumë probleme. Pra, këto tetë vjet ishin ndëshkimi i tyre. Dhe si përfundoi çështja? Me çfarë? Ata u shpallën të pafajshëm, të gjithë.”
Autoritetet greke duan “të frikësojnë të tjerët që të mos bëjnë gjëra të tilla”, tha Olsen.
“Kjo ka një efekt shumë frenues te mbrojtësit e të drejtave të njeriut që veprojnë në vijën e parë dhe ky është qëllimi përfundimtar: t’u thuhet njerëzve se kjo është ajo që ndodh nëse ndërhyni ose përpiqeni të futni hundët në punët tona.”
Olsen mbetet optimist, duke thënë se prokurorët “nuk kanë asnjë provë”.
I pyetur nëse është penduar ndonjëherë që udhëtoi drejt Greqisë dhe u angazhua si vullnetar, ai u përgjigj: “As edhe për një çast.”
“Nëse do ta dija në vitin 2015 se do të ndodhte kjo gjë, përsëri do të bëja të njëjtën gjë, sepse e di që nuk kam bërë asgjë të gabuar”, tha ai.
“Dua që ata të ndalojnë së bëri atë që po bëjnë, sepse është e paligjshme”, tha Olsen. “Prandaj kjo më shtyn përpara; nuk më rrëzon. Nuk frikësohem lehtë.”
