Bota është përballur disa herë me periudha izolimi kolektiv. Historikisht, ka pasur momente të tjera kur shoqëritë janë detyruar të mbyllen, të kufizojnë lëvizjen dhe të jetojnë nën ndjesinë e pasigurisë së përbashkët.

Një nga shembujt më të njohur është pandemia e Murtajës së Zezë në shekullin XIV, kur qytete të tëra hynin në karantinë dhe kontaktet njerëzore reduktoheshin drastikisht nga frika e infektimit. Vetë fjala “karantinë” vjen nga praktikat e izolimit në portet e Venecias gjatë epidemive të murtajës.

Më afër kohës moderne, pandemia e gripit spanjoll solli mbylljen e shkollave, teatrove dhe vendosjen e kufizimeve publike në shumë vende të botës. Megjithatë, për shkak të mungesës së mediave globale dhe teknologjisë së komunikimit, ajo nuk u përjetua me të njëjtën vetëdije kolektive globale si pandemia e fundit.

Izolime të tjera kanë ardhur edhe si pasojë e luftërave. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, shumë qytete europiane jetuan në izolim, me shtetrrethime, frikë dhe ndërprerje të jetës normale. Në vendet komuniste të Europës Lindore, përfshirë Shqipërinë, izolimi mori edhe një dimension politik e psikologjik: kufij të mbyllur, kontroll të informacionit dhe shkëputje nga bota.

Por pandemia e COVID-19 ishte ndryshe, sepse, për herë të parë, pothuajse i gjithë planeti përjetoi njëkohësisht të njëjtin ritëm ndalese. Njerëzit ishin fizikisht të izoluar, por të lidhur virtualisht; qytetet heshtën, ndërsa komunikimi digjital u bë mënyra kryesore e vazhdimit të jetës kulturore dhe sociale. Kjo krijoi një përvojë të re historike: një izolim global, të përjetuar kolektivisht në kohë reale.

Ndaj, ky dialog mes Anri Salës dhe Alda Bardhylit gjatë pandemisë na lidh me idenë se arti dhe biseda intelektuale lindin shpesh pikërisht në kohë ndërprerjeje historike, kur njerëzit ndiejnë më fort nevojën për kuptim, kujtesë dhe komunikim njerëzor. Një bisedë që shkon përtej artit si disiplinë dhe shndërrohet në reflektim mbi lirinë, historinë dhe mënyrën se si një shoqëri mëson të flasë me vetveten.

Ky libër merr një peshë të veçantë në kontekstin shqiptar. Shqipëria është një vend që, për dekada të tëra, jetoi nën një regjim ku dialogu i lirë mbi artin, filozofinë apo mendimin estetik ishte jo vetëm i kufizuar, por shpesh edhe i pamundur. Komunizmi ndërtoi një kulturë të monologut: arti duhej të shërbente, të ilustronte, të bindte. Pyetja e lirë shihej me dyshim; ambiguiteti artistik konsiderohej rrezik. Për këtë arsye, çdo libër që sot ndërtohet mbi shkëmbimin e lirë të ideve fiton automatikisht një dimension historik dhe emancipues.

Në këtë kuptim, dialogu mes Salës dhe Bardhylit është më shumë se një seri bisedash mbi artin bashkëkohor. Ai është prova se kultura shqiptare ka hyrë në një stad tjetër vetëdijeje, në stadin ku arti nuk ka më nevojë të shpjegohet përmes dogmës, por mund të ekzistojë përmes dyshimit, meditimit dhe interpretimit të hapur. Dhe kjo është ndoshta arritja më e rëndësishme e këtij libri.

Po aq e rëndësishme është edhe vetë figura e Anri Salës në këtë dialog. Në historinë kulturore shqiptare, rrallëherë kemi parë një artist që, duke qenë thellësisht produkt i përvojës shqiptare, ka arritur njëkohësisht të flasë me një gjuhë universale në qendrat më të mëdha të artit bashkëkohor. Vepra e Salës nuk e përdor Shqipërinë si folklor apo si ekzotikë periferike për tregun ndërkombëtar; përkundrazi, ajo e transformon përvojën historike dhe psikologjike të këtij vendi në një reflektim bashkëkohor mbi kujtesën, pushtetin, tingullin, kohën dhe praninë njerëzore.