Pesëmbëdhjetë bashki pritet të zhduken sipas hartës së re territoriale të propozuar nga Shqipëria. Ndërsa qeveria e paraqet reformën si çështje efikasiteti dhe konsolidimi, komunitetet që mund të humbasin statusin e bashkisë kanë frikë se shërbimet do të largohen më shumë, përfaqësimi lokal do të dobësohet dhe zonat periferike që tashmë po tkurren do të bëhen edhe më margjinale.
Më shumë se një dekadë pasi Shqipëria ripërcaktoi kufijtë e qeverisjes vendore, harta territoriale e vendit është përsëri nën shqyrtim. Në vitin 2014, premtimi ishte se bashkitë më të mëdha do të ishin më të forta, më efikase dhe më afër qytetarëve. Më shumë se dhjetë vjet më vonë, argumente të ngjashme po përdoren për të justifikuar një raund tjetër bashkimesh.
Këtë herë, 15 bashki rrezikojnë të humbasin statusin e tyre dhe të përthithen në njësi më të mëdha, duke e ulur numrin e përgjithshëm të bashkive nga 61 në 46. Në kohën e shkrimit të këtij dokumenti, drafti pritej të votohej në Parlament pas nëntë muajsh pune nga një komision që përfundoi pa një propozim të përbashkët shumicë-opozitë. Opozita e përshkroi vazhdimin e procesit si “unilateral” pasi kërkesa e saj për të zgjatur mandatin e komisionit u refuzua.
Por debati ka shkuar përtej Parlamentit. Në disa bashki që përballen me bashkimin, banorët kanë protestuar, kryetarët e bashkive kanë kundërshtuar publikisht dhe anëtarët e këshillave vendore kanë bërë thirrje që bashkitë e tyre të mbeten të pavarura.
Një reformë që ndryshon më shumë sesa kufijtë
Për të paktën 225,000 qytetarë të prekur drejtpërdrejt nga propozimi, reforma nuk ka të bëjë thjesht me rivizatimin e vijave në një hartë. Territoret në të cilat ata jetojnë do të humbisnin statusin e njësive të pavarura të vetëqeverisjes vendore. Banorët nuk do të zgjidhnin më një kryetar bashkie dhe një këshill bashkiak vetëm për komunitetin e tyre. Vendimet për buxhetet, planifikimin e investimeve dhe administrimin do të kalonin në bashkinë më të madhe në të cilën ata janë përfshirë.
Shqetësimi është se integrimi në një qendër më të madhe mund ta largojë vendimmarrjen, të zvogëlojë peshën politike të territoreve më të vogla në shpërndarjen e investimeve dhe t’i bëjë disa shërbime më pak të arritshme.
Reforma territoriale e vitit 2015 kishte bashkuar tashmë njësi më të vogla me arsyetimin se fragmentimi prodhonte administrata të dobëta me kapacitet të kufizuar financiar. Megjithatë, problemet që reforma synonte të adresonte nuk u zhdukën me kufijtë e vjetër. Varësia nga transfertat e qeverisë qendrore dhe ndryshimet e mëdha në të ardhurat nga burimet e veta të bashkive mbeten pjesë e argumentit për një valë tjetër konsolidimi.
Për qytetet më të vogla, shumë prej të cilave janë prekur tashmë nga emigrimi dhe rënia e popullsisë, humbja e statusit të bashkisë shihet si më shumë sesa një ndryshim administrativ. Kjo ngre një pyetje më të gjerë: a e forcon konsolidimi territorial qeverisjen vendore, apo rrezikon përshpejtimin e margjinalizimit politik dhe ekonomik të periferisë?
Frika e të qenit i braktisur
Më 2 tetor, banorët e Memaliajt udhëtuan rreth 180 kilometra drejt Tiranës për të protestuar jashtë Parlamentit kundër bashkimit të propozuar të bashkisë së tyre me Tepelenën. Demonstrata e tyre pasoi javë të tëra kundërshtimesh lokale pas publikimit të draftit në fund të korrikut.
Memaliaj nuk është një rast i izoluar. Në Divjakë, protestat vazhduan për 51 ditë rresht kundër bashkimit me Lushnjën. Në Poliçan, banorët protestuan kundër bashkimit me Beratin; kryetari lokal i Partisë Socialiste dha dorëheqjen publikisht, ndërsa disa qytetarë dogjën kartat e anëtarësisë së partisë dhe nënshkruan një peticion.
Kërkesa e përbashkët është që një reformë që ndikon në përfaqësim, shërbime dhe identitet lokal të mos vendoset pa konsultime kuptimplote me njerëzit që do të jetojnë me pasojat e saj.
Imeldi Sokoli, anëtar i Këshillit Bashkiak të Shkodrës, argumenton se procesi i konsultimit ka qenë shumë i kufizuar. Ai thotë se reforma duhet të kishte qenë graduale dhe e hapur, me disa nivele diskutimi publik dhe një raund tjetër seancash dëgjimore përpara se të merreshin vendimet përfundimtare. Sipas tij, procesi aktual është “i paplotë dhe i mbyllur” ndaj pikëpamjeve të aktorëve të tjerë.
Shqetësimi bëhet më konkret kur matet në distancë dhe kohë. Ardit Facja, një këshilltar socialist në Përrenjas i cili ka kundërshtuar bashkimin e propozuar me Librazhdin, argumenton se banorët e fshatrave të largëta do të duhet të udhëtojnë më larg për shërbime administrative.
«Reforma duhet ta sjellë qeverisjen vendore më afër qytetarit, jo ta largojë atë më shumë», thotë ai. Për banorët e fshatrave si Stravaj, Qukës dhe Rrajcë, argumenton ai, një shërbim që duhet të merret në Librazhd do të thotë më shumë kilometra, më shumë kohë dhe më shumë kosto.
Rënia e popullsisë e bën çështjen më të ndjeshme. Sipas Regjistrimit të Popullsisë të Shqipërisë të vitit 2023, vendi kishte rreth 2.4 milionë banorë rezidentë, afërsisht 420,000 më pak se në vitin 2011. Në zonat periferike, kjo rënie është e dukshme jo vetëm në statistika, por edhe në shtëpitë e mbyllura, rrugët më të zbrazëta dhe komunitetet e dominuara gjithnjë e më shumë nga banorët e moshuar.
Agron Haxhimali, kreu i Institutit për Bashkitë e Shqipërisë, paralajmëron kundër pretendimit se bashkimet e bashkive shkaktojnë automatikisht shpopullim. Megjithatë, ai argumenton se rreziku rritet nëse një bashkim shoqërohet me tërheqjen e administratës, investimeve dhe shërbimeve publike nga zonat periferike.
Dixhitalizimi shpesh paraqitet si një mënyrë për të zvogëluar nevojën për sportele fizike administrative. Megjithatë, për banorët e moshuar dhe njerëzit me akses të kufizuar dixhital, zhvendosja e shërbimeve në internet nuk do të thotë domosdoshmërisht akses më i lehtë. Haxhimali thekson se shërbimet dixhitale mund të thjeshtojnë aplikimet dhe dokumentacionin, por ato nuk mund të zëvendësojnë praninë fizike të qeverisjes vendore në mirëmbajtjen e rrugëve, mbledhjen e mbeturinave, shërbimet sociale, inspektimet, reagimin ndaj emergjencave dhe komunikimin e drejtpërdrejtë me qytetarët.
Territor më i madh, por jo domosdoshmërisht më shumë autonomi
Debati mbi madhësinë e bashkive ekspozon gjithashtu një tension më të thellë në procesin e decentralizimit të Shqipërisë. Një raport nga Instituti për Qeverisje Vendore e përshkruan decentralizimin si të papërfunduar dhe tregon tendenca centralizuese.
Propozimi i ri i paraqet bashkitë më të mëdha si një mënyrë për të krijuar zona funksionale dhe për të përmirësuar efikasitetin ekonomik dhe financiar. Por Haxhimali argumenton se madhësia nuk duhet ngatërruar me autonominë.
«Një komunë më e madhe nuk është domosdoshmërisht një komunë më autonome», thotë ai.
Të dhënat e OECD-së të cituara në debat tregojnë se Shqipëria tashmë ka bashki me një popullsi mesatare më të madhe se mesataret e Bashkimit Evropian dhe të Ballkanit Perëndimor. Kjo ngre pyetjen nëse problemi qendror është vërtet numri i bashkive apo fuqitë dhe burimet në dispozicion të tyre.
Sokoli thekson një kontradiktë të ngjashme: drafti ndryshon kufijtë e bashkive, por nuk ndryshon në thelb funksionet dhe kompetencat e qeverisjes vendore. Me fjalë të tjera, harta ndryshon, por jo domosdoshmërisht mënyra se si qeveria vendore i kryen përgjegjësitë e saj.
Haxhimali jep si shembull sektorin e ujësjellësit dhe kanalizimeve. Menaxhimi u rajonalizua në 14 kompani në të cilat ministria përgjegjëse mban shumicën e aksioneve. Argumenti i tij është se autonomia lokale varet nga kompetencat reale dhe burimet financiare. Nëse bashkitë fitojnë territor ndërsa humbasin funksione ose hapësirë vendimmarrëse, madhësia e tyre gjeografike rritet pa forcuar domosdoshmërisht vetëqeverisjen lokale.
Midis Brukselit dhe llogaritjeve elektorale
Integrimi evropian po përdoret gjithashtu në debatin e brendshëm. Megjithatë, theksi i Bashkimit Evropian ka qenë në decentralizimin efektiv, autonominë lokale dhe një ndarje të qartë të përgjegjësive midis qeverisë qendrore dhe asaj lokale, në vend që thjesht të zvogëlojë numrin e bashkive.
Komisioni Evropian ka ngritur më parë shqetësime në lidhje me autonominë lokale në Shqipëri, përfshirë edhe pas një vale dorëheqjesh dhe shkarkimesh në administratat lokale pas thirrjeve publike nga qeveria qendrore për ndryshime në menaxhim. Këto zhvillime u diskutuan në lidhje me Kartën Evropiane të Vetëqeverisjes Vendore.
Koha e reformës së re territoriale ka nxitur gjithashtu dyshime politike, sepse ndryshimet po debatohen vetëm disa muaj para zgjedhjeve të ardhshme lokale.
Valmir Visha, një lektor i shkencave politike, argumenton se hartat territoriale nuk janë kurrë politikisht neutrale. Sipas tij, si argumentet e integrimit evropian ashtu edhe llogaritjet elektorale po formësojnë qëndrimet e dy forcave kryesore politike.
Poliçani ilustron shqetësimin. Nëse bashkohet me Beratin, dy bashki me madhësi shumë të ndryshme popullsie do të ndajnë një kryetar bashkie, një këshill dhe një buxhet. Visha paralajmëron se udhëheqësit vendorë mund të inkurajohen të drejtojnë më shumë investime drejt zonës më të populluar, ku janë të përqendruara më shumë vota, duke i lënë potencialisht komunitetet më të vogla me edhe më pak ndikim.
Çfarë do ta bënte reformën më të besueshme?
Debati sugjeron që një reformë territoriale e besueshme nuk mund të gjykohet vetëm nga fakti nëse prodhon më pak bashki. Provat dhe shqetësimet e ngritura nga banorët dhe ekspertët tregojnë për disa teste që shkojnë përtej vetë hartës.
Së pari, konsultimi duhet të jetë kuptimplotë, jo thjesht procedural. Komunitetet që humbasin statusin e bashkisë duhet të kenë një mundësi të qartë për të kuptuar ndryshimet e propozuara, për t’i sfiduar ato dhe për të ndikuar në vendimin përfundimtar.
Së dyti, konsolidimi territorial duhet të shoqërohet me garanci se shërbimet thelbësore dhe prania administrative lokale do të mbeten të arritshme në zonat periferike. Dixhitalizimi mund ta plotësojë këtë prani, por nuk mund ta zëvendësojë atë plotësisht.
Së treti, ndryshimet në kufij duhet të lidhen me një diskutim më të qartë mbi kompetencat, financat dhe autonominë lokale. Territoret më të mëdha pa burime ose kompetenca vendimmarrëse të mjaftueshme mund të krijojnë administrata më të mëdha pa vetëqeverisje më të fortë.
Së fundmi, ndikimi i bashkimeve duhet të vlerësohet pas zbatimit, veçanërisht në qytetet më të vogla. Koha e udhëtimit për shërbime, modelet e investimeve, reagimi i administratës lokale dhe përfaqësimi politik i ish-bashkive do të ofronin një masë më kuptimplote të suksesit sesa numri i njësive të mbetura në hartë.
Testi i vërtetë vjen pas ndryshimeve të hartës
Nëse propozimi miratohet, Shqipëria do të ketë 46 bashki në vend të 61. Memaliaj, Poliçan, Përrenjas, Këlcyra dhe Divjakë do të ekzistojnë ende si qytete, por ato mund të mos kenë më një bashki, kryetar bashkie dhe këshill të tyren.
Më shumë se një dekadë pas reformës së mëparshme territoriale, Shqipëria po rivizaton përsëri kufijtë e pushtetit vendor. Suksesi i reformës nuk do të matet në fund të fundit nga numri i bashkive që zhduken nga harta.
Do të matet nga ajo që ndodh më pas: sa larg duhet të udhëtojnë qytetarët për të marrë një shërbim, sa shpejt reagojnë administratat lokale, nëse komunitetet më të vogla vazhdojnë të marrin investime dhe nëse ato ruajnë një zë domethënës në vendimet e marra nga një qendër më e madhe.
Në fund të fundit, reforma territoriale nuk ka të bëjë vetëm me madhësinë e bashkive. Ka të bëjë me atë se sa afër – ose sa larg – mbetet qeveria vendore nga qytetari. /Nga Xhesika Tollia – Tirana Times
