Mandati pesëvjeçar i presidentit ukrainas Volodymyr Zelensky përfundoi në maj të vitit 2024, por ai vijon të ushtrojë detyrën, pasi zgjedhjet e reja presidenciale nuk u zhvilluan për shkak të luftës me Rusinë dhe zbatimit të ligjit ushtarak. Çështja e vazhdimit të qëndrimit të tij në krye të shtetit është kthyer në një debat të rëndësishëm politik dhe kushtetues, ndërsa Moska e përdor mungesën e zgjedhjeve për të vënë në pikëpyetje legjitimitetin e tij.
Zelensky u zgjodh president në vitin 2019, duke fituar mbi 73% të votave në raundin e dytë. Sipas kalendarit të zakonshëm kushtetues, zgjedhjet e ardhshme presidenciale duhej të mbaheshin më 31 mars 2024. Megjithatë, pushtimi rus, i nisur më 24 shkurt 2022, ndryshoi funksionimin e institucioneve ukrainase dhe solli shtyrjen e procesit zgjedhor.
Çfarë parashikon Kushtetuta e Ukrainës?
Neni 103 i Kushtetutës përcakton se presidenti zgjidhet me votim të përgjithshëm, të drejtpërdrejtë dhe të fshehtë për një mandat pesëvjeçar. Ky përcaktim vendos kohëzgjatjen normale të mandatit presidencial, por nuk e zgjidh i vetëm çështjen e ushtrimit të kompetencave në kushtet kur zgjedhjet nuk mund të zhvillohen.
Për këtë situatë, autoritetet ukrainase mbështeten te neni 108 i Kushtetutës, sipas të cilit presidenti në detyrë vazhdon të ushtrojë kompetencat e tij deri në marrjen e detyrës nga presidenti i sapozgjedhur.
Ky nen synon të garantojë vazhdimësinë e funksionimit të shtetit dhe të shmangë krijimin e një vakumi institucional. Sipas interpretimit të institucioneve ukrainase, përfundimi i mandatit të rregullt pesëvjeçar nuk sjell automatikisht largimin e presidentit nga detyra, nëse pasardhësi nuk është zgjedhur dhe nuk ka marrë ende pushtetin.
Ndërkohë, neni 112, i cili parashikon ushtrimin e përkohshëm të detyrave presidenciale nga kryetari i Parlamentit, lidhet me raste të caktuara të përfundimit të parakohshëm të mandatit, si dorëheqja, pamundësia për të ushtruar detyrën, shkarkimi ose vdekja e presidentit. Ai nuk parashikon kalimin automatik të kompetencave te kryetari i Parlamentit vetëm për shkak se zgjedhjet nuk janë zhvilluar në kohën e zakonshme.
Pse nuk janë mbajtur zgjedhjet?
Arsyeja kryesore është ligji ushtarak, i vendosur pas pushtimit rus. Legjislacioni ukrainas për këtë regjim ndalon organizimin e zgjedhjeve presidenciale, parlamentare dhe lokale, si dhe mbajtjen e referendumeve, për sa kohë ai mbetet në fuqi.
Ndalimi nuk prek vetëm zgjedhjet presidenciale. Edhe zgjedhjet parlamentare, të cilat normalisht duhej të mbaheshin në vitin 2023, janë shtyrë.
Përtej kufizimeve ligjore, lufta krijon vështirësi të mëdha praktike për organizimin e një procesi zgjedhor. Miliona ukrainas janë zhvendosur nga banesat e tyre ose janë larguar jashtë vendit, ndërsa qindra mijëra të tjerë shërbejnë në ushtri. Një pjesë e territorit mbetet nën kontrollin rus, duke e bërë të vështirë garantimin e votës për të gjithë qytetarët.
Organizimi i zgjedhjeve do të kërkonte gjithashtu garanci për sigurinë e votuesve, fshehtësinë e votës, pjesëmarrjen e kandidatëve, funksionimin e komisioneve zgjedhore dhe mbikëqyrjen e procesit.
Pse Rusia vë në pikëpyetje legjitimitetin e Zelenskyt?
Moska argumenton se mandati i rregullt pesëvjeçar i Zelenskyt përfundoi në maj të vitit 2024 dhe se mungesa e zgjedhjeve të reja ngre pikëpyetje për legjitimitetin e tij. Kjo çështje është ngritur edhe në kontekstin e mundësisë së negociatave për paqe, ku Rusia ka vënë në dyshim aftësinë e udhëheqjes ukrainase për të marrë angazhime në emër të shtetit.
Nga ana tjetër, autoritetet ukrainase argumentojnë se vazhdimi i ushtrimit të kompetencave presidenciale mbështetet në nenin 108 të Kushtetutës dhe në ndalimin ligjor të zgjedhjeve gjatë ligjit ushtarak.
Duhet bërë dallimi mes legjitimitetit kushtetues dhe atij politik. I pari lidhet me bazën ligjore për ushtrimin e pushtetit, ndërsa i dyti lidhet me rinovimin e mandatit përmes votës së qytetarëve. Shtyrja e zgjedhjeve në kushtet e luftës mund të ketë një bazë ligjore, por njëkohësisht lë të hapur debatin politik për kohëzgjatjen e qëndrimit në pushtet pa një mandat të ri elektoral.
Kur mund të mbahen zgjedhjet e ardhshme?
Një armëpushim ose marrëveshje paqeje nuk do të sillte automatikisht zhvillimin e zgjedhjeve. Sipas kuadrit ligjor të përshkruar, duhet së pari të zgjidhet çështja e ligjit ushtarak, i cili aktualisht pengon organizimin e tyre.
Edhe pas heqjes së këtij regjimi, autoritetet do të përballeshin me një sërë sfidash: përditësimin e listave zgjedhore, pjesëmarrjen e qytetarëve të zhvendosur dhe atyre që jetojnë jashtë vendit, votimin e personelit ushtarak dhe garantimin e sigurisë në të gjithë territorin ku mund të organizohet procesi.
Një çështje e ndërlikuar mbetet edhe përfaqësimi i banorëve të territoreve të pushtuara nga Rusia, ku autoritetet e Kievit nuk mund të garantojnë aktualisht zhvillimin normal të zgjedhjeve.
Për këtë arsye, sfida nuk lidhet vetëm me përcaktimin e një date, por edhe me krijimin e kushteve që procesi të jetë i lirë, i sigurt dhe i besueshëm.
Një provë për demokracinë ukrainase
Vazhdimi i presidencës së Zelenskyt mbështetet nga institucionet ukrainase te dispozitat kushtetuese që garantojnë vazhdimësinë e pushtetit dhe te ndalimi i zgjedhjeve gjatë ligjit ushtarak. Megjithatë, ndryshimi mes kohëzgjatjes së përcaktuar të mandatit dhe ushtrimit të vazhdueshëm të kompetencave mbetet në qendër të debatit.
Zgjedhjet e ardhshme do të jenë mundësia për qytetarët ukrainas që të vendosin për një mandat të ri presidencial. Ato do të përbëjnë gjithashtu një provë të rëndësishme për institucionet e vendit, të cilat do të duhet të rikthejnë funksionimin e plotë të procesit demokratik pas viteve të luftës dhe pasojave të saj politike e shoqërore.