Kur mendimi zbret nga librat në barrikada, takimi i mesnatës që mishëroi një epokë

Në mesnatën e 26 shkurtit 1960, në një orë kur qytetet zakonisht i dorëzohen gjumit, Jean-Paul Sartre dhe Simone de Beauvoir hynë në zyrën e Ernesto Che Guevarës, në Bankën Kombëtare të Kubës. Guevara ishte vetëm 31 vjeç dhe mbante një nga postet më të rëndësishme ekonomike të shtetit të ri revolucionar: atë të presidentit të Bankës Kombëtare. Në atë zyrë, përballë një filozofi që kishte tronditur themelet e mendimit evropian dhe një revolucionari që synonte të ndryshonte, me armë dhe ide, rendin politik të Amerikës Latine, u kryqëzuan dy mënyra të ndryshme të të kuptuarit të angazhimit njerëzor.

Përtej kureshtisë biografike, ky takim përmbante gjithë tensionin e një epoke: ndërthurjen e filozofisë me revolucionin, të mendimit me veprimin, të intelektualit që kërkon të kuptojë botën me njeriun që synon ta ndryshojë atë.

Sartre-i kishte mbërritur në Kubë në shkurt të vitit 1960, i shoqëruar nga Simone de Beauvoir, për të vëzhguar nga afër një revolucion që kishte triumfuar pak më shumë se një vit më parë. Regjimi i Fulgencio Batistës ishte rrëzuar në janar të vitit 1959 dhe Fidel Castro, së bashku me bashkëluftëtarët e tij, ishte përpjekur të ndërtonte një rend të ri politik e shoqëror. Për një pjesë të rëndësishme të së majtës evropiane, Kuba ishte shndërruar në një laborator historik: një vend i vogël që sfidonte hegjemoninë amerikane dhe pretendonte të hapte një rrugë tjetër për organizimin e shoqërisë.

Për Sartre-in, vizita nuk ishte thjesht një udhëtim në një vend të largët. Ishte një përpjekje për të kuptuar një ngjarje historike në zhvillim, për të parë se çfarë fshihej pas fjalëve të mëdha, parullave dhe shpresave që shoqëronin revolucionin. Ai dhe Beauvoir-i u takuan me njerëz të përfshirë në jetën e re kubane, biseduan me punëtorë, gazetarë e drejtues politikë dhe kaluan orë të gjata në shoqërinë e Fidel Castros dhe përfaqësuesve të qeverisë revolucionare.

Por Che Guevara i la filozofit një mbresë të veçantë.

Një mjek, një revolucionar, një lexues i pangopur

Kur Sartre-i e takoi, Guevara nuk ishte më vetëm komandanti guerilas që kishte luftuar në malet e Sierra Maestrës. Pas fitores së revolucionit, ai kishte kaluar nga fronti ushtarak në qendër të përgjegjësive shtetërore. Në qershor të vitit 1959 ishte emëruar president i Bankës Kombëtare të Kubës, ndërsa më vonë do të drejtonte Ministrinë e Industrive. Kështu, ai u bë njëkohësisht administrator, teoricien i ekonomisë socialiste dhe përfaqësues ndërkombëtar i revolucionit.

Në këtë shndërrim qëndronte një nga paradokset më tërheqëse të figurës së tij: një mjek me formim shkencor, një marksist që lexonte me pasion dhe një njeri që e kishte vënë jetën në shërbim të bindjeve të veta, duke kaluar nga studimi te lufta dhe nga lufta te përpjekja për të organizuar një shoqëri të re.

Për Sartre-in, i cili e kishte vendosur lirinë, përgjegjësinë dhe zgjedhjen njerëzore në qendër të filozofisë së tij ekzistencialiste, një figurë e tillë përbënte një rast të jashtëzakonshëm përsiatjeje. Sipas kësaj mënyre të të menduarit, njeriu nuk ishte thjesht shuma e ideve që shpallte apo e bindjeve që pretendonte se kishte. Ai zbulohej edhe përmes zgjedhjeve të tij, përmes veprimeve me të cilat i jepte formë vetvetes dhe përmes përgjegjësisë që merrte përsipër për atë që bënte.

Në sytë e filozofit, Guevara dukej se mishëronte pikërisht këtë kalim nga ideja te veprimi. Ai nuk ishte mjaftuar të lexonte për padrejtësinë, të shkruante për shfrytëzimin apo të debatonte mbi revolucionin. Kishte zgjedhur të përfshihej drejtpërdrejt në të, të rrezikonte jetën dhe, pas fitores, të merrte përsipër edhe barrën e administrimit të pushtetit.

Këtu qëndronte magjepsja që Guevara ushtronte mbi Sartre-in: te bashkimi i intelektualit me njeriun e veprimit, i lexuesit me luftëtarin, i teorisë me përvojën konkrete. Në një epokë kur shumë prej debateve politike zhvilloheshin në universitete, revista dhe kafene intelektuale, Guevara kishte kaluar nga faqet e librave marksistë në terrenin e luftës dhe të ndërtimit të shtetit.

Por ky kalim nuk ishte pa kosto. Sapo idetë shndërrohen në pushtet, ato nuk përballen më vetëm me kundërshtime teorike. Ato marrin vendime, përcaktojnë fate njerëzore dhe duhet të mbajnë përgjegjësi për pasojat e tyre.

Mesnata e një revolucioni që nuk flinte

Ora e pazakontë e takimit i dha Sartre-it një pamje të gjallë të ritmit me të cilin punonin drejtuesit e rinj kubanë. Revolucioni dukej sikur nuk njihte orar, sikur nata ishte vetëm një ndërprerje e përkohshme në një proces që duhej të vazhdonte pa pushim. Zyrat, takimet dhe diskutimet e udhëheqësve krijonin përshtypjen se vendi jetonte nën trysninë e një fillimi të pandërprerë.

Në këtë atmosferë, Guevara shfaqej si një njeri i përthithur nga detyra, me një energji që nuk kufizohej në një funksion të vetëm. Ai nuk e ndante lehtësisht jetën intelektuale nga ajo politike, as përsiatjen nga vendimmarrja. Revolucioni, në përfytyrimin e tij, nuk ishte thjesht rrëzimi i një pushteti të vjetër, por edhe krijimi i një njeriu të ri, i një shoqërie që duhej të çlirohej jo vetëm nga marrëdhëniet e mëparshme ekonomike, por edhe nga egoizmi, oportunizmi dhe nënshtrimi ndaj interesit vetjak.

Kjo ide do të bëhej një nga boshtet e mendimit të tij të mëvonshëm. Në shkrimet mbi socializmin dhe njeriun, Guevara do të këmbëngulte se transformimi shoqëror nuk mund të mbështetej vetëm te pronësia mbi mjetet e prodhimit apo te riorganizimi i institucioneve. Ai kërkonte edhe një ndryshim të ndërgjegjes, të motivimeve dhe të marrëdhënies së individit me bashkësinë.

Megjithatë, pikërisht këtu lindte një nga pyetjet më të vështira të revolucionit: kush do ta përcaktonte njeriun e ri dhe me çfarë mjetesh do të ndërtohej ai? Sa larg mund të shkonte një pushtet në emër të një ideali kolektiv pa cenuar lirinë e individit? Dhe çfarë ndodhte kur bindja për drejtësinë e një kauze fillonte të justifikonte përdorimin e dhunës?

Takimi i mesnatës nuk i zgjidhi këto dilema. Koha, përkundrazi, do t'i vendoste ato në qendër të gjykimit historik mbi Guevarën dhe revolucionin kuban.

Ana e errët e idealit, kur revolucioni bëhet gjykatës

Asnjë portret serioz i Che Guevarës nuk mund të ndalet vetëm te guximi, disiplina, etja për dije apo përkushtimi ndaj një ideali. Historia nuk është një altar ku heronjtë vendosen për t'u adhuruar, por një hapësirë ku veprat e tyre duhen shqyrtuar me të njëjtën vëmendje si bindjet që i udhëhoqën.

Në vitin 1959, pas triumfit të revolucionit, Guevara pati një rol të rëndësishëm në fortesën e La Cabaña-s, në Havanë, ku funksionuan gjykatat revolucionare që shqyrtonin çështjet e personave të akuzuar për krime të kryera nën regjimin e Batistës. Proceset u pasuan nga ekzekutime me pushkatim. Roli i Guevarës në këtë periudhë mbetet një nga çështjet më të debatueshme të trashëgimisë së tij historike.

Për mbështetësit e revolucionit, këto masa paraqiteshin si ndëshkim për krimet e një regjimi represiv dhe si përpjekje për të vendosur drejtësi pas një periudhe dhune. Për kritikët, ato dëshmonin gatishmërinë e pushtetit revolucionar për të përdorur masa të ashpra ndëshkuese, ndërsa garancitë për procese të paanshme dhe për një drejtësi të pavarur mbeteshin problematike.

Këto dy lexime nuk mund të shkrihen në një gjykim të vetëm e të pakushtëzuar. Megjithatë, asnjëri prej tyre nuk mund të përjashtohet nga një vlerësim i përgjegjshëm historik.

Ekziston një dallim thelbësor ndërmjet luftës kundër padrejtësisë dhe pretendimit se drejtësia mund të ushtrohet pa kufij nga ata që besojnë se e zotërojnë të vërtetën. Një revolucion mund të lindë nga kërkesa për çlirim dhe, megjithatë, të prodhojë forma të reja shtrëngimi. Mund të rrëzojë një tirani, por të mos arrijë të ndërtojë institucione që e mbrojnë individin nga arbitrariteti i pushtetit të ri.

Këtu qëndron një nga paradokset më të mëdha të historisë politike: njeriu që lufton për lirinë mund të bëhet, në rrethana të caktuara, pjesë e një sistemi që e kufizon atë. Idealizmi, sado i sinqertë të jetë, nuk e përjashton përgjegjësinë morale. Përkundrazi, sa më i madh të jetë pretendimi për të ndryshuar botën, aq më e madhe duhet të jetë përgjegjësia për mjetet e përdorura për ta arritur këtë qëllim.

Pikërisht këtu filozofia e Sartre-it bëhet veçanërisht e rëndësishme. Liria, në mendimin e tij, nuk ishte një privilegj i shkëputur nga pasojat. Ajo lidhej ngushtë me përgjegjësinë për zgjedhjet dhe me pamundësinë për t'ia kaluar dikujt tjetër barrën e veprimeve tona. Njeriu nuk përcaktohet vetëm nga qëllimi që shpall, por edhe nga ajo që bën në emër të tij.

“Qenia njerëzore më e plotë e epokës sonë”

Vlerësimi i Sartre-it për Guevarën do të fitonte jetë të gjatë në kujtesën politike dhe kulturore të shekullit XX. Fraza që i atribuohet zakonisht filozofit francez, “Che nuk ishte vetëm një intelektual. Ai ishte qenia njerëzore më e plotë e epokës sonë”, është bërë një nga formulimet më të njohura të admirimit intelektual ndaj revolucionarit kuban.

Megjithatë, për një botim që synon saktësi dokumentare, formulimi dhe burimi i drejtpërdrejtë i këtij citimi duhen verifikuar përpara se të paraqiten si transkriptim i sigurt i fjalëve të Sartre-it.

Rëndësia e kësaj fraze nuk qëndron vetëm te fuqia e saj retorike. Ajo shpreh një ideal të veçantë të njeriut: individin që nuk pranon të mbetet spektator i historisë, që nuk e kufizon dijen te zotërimi i koncepteve dhe që kërkon t'u japë bindjeve të veta një formë konkrete në botë.

Në këtë kuptim, Guevara përfaqësonte për Sartre-in një figurë që bashkonte dimensione të cilat shoqëria moderne shpesh i ndan: intelektin dhe trupin, leximin dhe rrezikun, përsiatjen dhe vendimin, teorinë dhe veprimin. Ai nuk kishte zgjedhur komoditetin e distancës, por përfshirjen e drejtpërdrejtë në konfliktet e kohës së vet.

Megjithatë, ta quash dikë “njeriun më të plotë” nuk do të thotë ta shpallësh njeriun më të drejtë në çdo veprim, as të pranosh se bindjet e tij janë të pagabueshme. Plotësia e përkushtimit nuk është e njëjtë me përsosmërinë morale. Një njeri mund të jetë i jashtëzakonshëm në guxim, disiplinë dhe koherencë, por njëkohësisht të mbetet objekt i kritikës së arsyeshme për vendimet që ka marrë.

Prandaj, sot, kjo frazë mund të lexohet jo vetëm si një himn për Guevarën, por edhe si një ftesë për të menduar mbi raportin e vështirë ndërmjet idealit dhe përgjegjësisë. Çfarë e bën një njeri të plotë? Përkushtimi ndaj një kauze? Aftësia për të vepruar në përputhje me bindjet? Apo edhe gatishmëria për të vënë në dyshim vetveten dhe për të njohur kufijtë moralë të së drejtës që pretendon se përfaqëson?

Kur admirimi për revolucionin përballet me historinë

Marrëdhënia e Sartreit me Kubën revolucionare nuk mbeti e pandryshuar. Admirimi i tij fillestar për energjinë transformuese të revolucionit dhe për përpjekjen për ta çliruar vendin nga varësia politike dhe ekonomike nuk duhet ngatërruar me një miratim të përjetshëm të çdo politike të qeverisë së Fidel Castros.

Në vitet që pasuan, Sartre-i u përball gjithnjë e më shumë me kontradiktat e regjimit kuban, veçanërisht me çështjet që lidheshin me lirinë e shprehjes dhe trajtimin e intelektualëve. Një nga momentet më domethënëse të këtyre tensioneve ishte çështja e shkrimtarit Heberto Padilla. Arrestimi i tij dhe vetëkritika publike e vitit 1971 shkaktuan një krizë të thellë në marrëdhëniet ndërmjet regjimit kuban dhe shumë intelektualëve të majtë në Perëndim. Qëndrimet e Sartre-it ndaj Kubës duhen kuptuar në kontekstin e një marrëdhënieje që evoluoi, jo si shprehje e një qëndrimi të vetëm dhe të pandryshueshëm.

Ky zhvillim zbulon një të vërtetë të rëndësishme për intelektualin e angazhuar: mbështetja ndaj një revolucioni nuk duhet të shndërrohet në detyrim për të heshtur përballë gabimeve të tij. Nëse mendimi kritik e humbet të drejtën për të kundërshtuar pushtetin që dikur ka admiruar, ai rrezikon të shndërrohet në propagandë. Dhe nëse solidariteti politik kërkon pezullimin e gjykimit moral, ai pushon së qeni një akt i lirë ndërgjegjeje.

Për Sartre-in, ky tension ishte veçanërisht domethënës, sepse filozofia e tij e vendoste njeriun përballë përgjegjësisë së zgjedhjes. Të angazhoheshe nuk do të thoshte të hiqje dorë nga mendimi kritik, por të pranoje se edhe mosveprimi ka pasoja. Megjithatë, angazhimi nuk mund të shërbejë si licencë për të justifikuar çdo mjet në emër të një qëllimi.

Kjo është arsyeja pse takimi me Guevarën mbetet interesant edhe përtej magjepsjes që mund të ushtrojë figura e revolucionarit. Ai na vendos përballë një pyetjeje që nuk i përket vetëm komunizmit, marksizmit apo shekullit XX: a mund të ruhet liria e mendimit kur ideja kthehet në pushtet? Dhe a mund të mbetet i paprekur ideali kur vihet në provën e administrimit të jetës së njerëzve?

Nga Havana në Bolivi, fundi i një jete, fillimi i një ikone

Në vitin 1965, Guevara u largua nga postet që mbante në Kubë për t'iu kushtuar përpjekjeve revolucionare jashtë ishullit. Pas një ndërhyrjeje të fshehtë në Kongo, ku synoi të ndihmonte lëvizjen revolucionare, ai u zhvendos në Bolivi për të organizuar një tjetër kryengritje guerilase.

Por realiteti bolivian nuk iu përgjigj pritshmërive të tij. Grupi mbeti i izoluar, nuk arriti të krijonte lidhje të qëndrueshme me pjesën më të madhe të fshatarësisë vendase dhe u përball me një operacion ushtarak të mbështetur nga Shtetet e Bashkuara. Më 8 tetor 1967, Guevara u kap nga forcat boliviane në zonën e Quebrada del Yuro. Të nesërmen, më 9 tetor, u ekzekutua në La Higuera.

Ishte fundi i një jete të shkurtër, por të mbushur me përvoja të skajshme: nga mjekësia te lufta guerilase, nga Kuba në Afrikë e Bolivi, nga leximi i teorive revolucionare te përpjekja për t'i shndërruar ato në realitet politik. Megjithatë, vdekja e tij nuk e mbylli historinë. Përkundrazi, shënoi fillimin e një jete të dytë: atë të ikonës.

Fotografia e famshme e Guevarës, e njohur si Guerrillero Heroico dhe e realizuar nga Alberto Korda në vitin 1960, u shndërrua me kalimin e kohës në një nga imazhet më të përhapura të shekullit XX. Fytyra e tij u shfaq në flamuj, postera, bluza dhe mure anembanë botës, duke u bërë simbol i rebelimit, i kundërshtimit ndaj imperializmit dhe i dëshirës për një rend tjetër shoqëror.

Por ikona është gjithmonë më e thjeshtë se njeriu. Ajo përzgjedh, përqendron dhe fshin. Nga figura historike, me bindjet, veprat, gabimet dhe kundërthëniet e saj, mbetet një shenjë që secila epokë e përdor sipas nevojave të veta. Për disa, Guevara është simbol i guximit dhe i sakrificës; për të tjerë, një figurë që mishëron autoritarizmin revolucionar dhe legjitimimin e dhunës politike. Për shumëkënd, ai mbetet një ndërthurje e vështirë e të dyjave.

A mjafton të veprosh për të qenë i drejtë?

Në mesnatën e 26 shkurtit 1960, në zyrën e Bankës Kombëtare të Kubës, Sartre-i takoi një njeri që dukej se e kishte shndërruar mendimin në mënyrë jetese. Guevara nuk përfaqësonte as intelektualin e mbyllur në bibliotekë, as revolucionarin që vepronte pa reflektuar. Ai ishte përpjekur të bashkonte leximin me luftën, teorinë me administrimin dhe bindjen personale me projektin e transformimit shoqëror.

Pikërisht kjo ndërthurje e bënte tërheqës për filozofin francez. Por historia e mëvonshme e Guevarës na kujton se kalimi nga mendimi në veprim nuk është, vetvetiu, garanci e drejtësisë. Një ide mund të frymëzojë guxim dhe sakrificë, por mund të shndërrohet edhe në justifikim për dhunë. Një njeri mund të jetë i gatshëm të japë jetën për bindjet e veta dhe, megjithatë, të marrë vendime që kërkojnë gjykim kritik. Sinqeriteti nuk e zëvendëson drejtësinë, as përkushtimi nuk e shfuqizon përgjegjësinë.

Kështu, takimi i dy burrave bëhet më shumë se një episod në historinë e intelektualëve dhe revolucionarëve të shekullit XX. Ai shndërrohet në një skenë ku përplasen dy pyetje themelore: çfarë detyrimi ka mendimi ndaj botës dhe çfarë kufijsh duhet të respektojë veprimi në emër të mendimit?

Sartre-i na kujton se njeriu nuk mund të shpëtojë nga përgjegjësia duke u fshehur pas ideve. Guevara na kujton se idetë mund t'i kërkojnë njeriut një çmim të jashtëzakonshëm. Por historia e tij na paralajmëron edhe për rrezikun që lind kur bindja për drejtësinë e një kauze bëhet më e fortë se vetëdija për kufijtë moralë të mjeteve të përdorura.

Ndoshta këtu qëndron trashëgimia më e thellë e asaj mesnate në Havanë: jo te ngritja e njërit në piedestal dhe as te përjashtimi i tjetrit nga historia, por te nevoja për t'i mbajtur hapur pyetjet që pushteti, ideologjia dhe heroizmi përpiqen shpesh t'i mbyllin.

Sepse mendimi që nuk guxon të përballet me realitetin rrezikon të mbetet një ushtrim i pafrytshëm. Por veprimi që nuk pranon të gjykohet nga ndërgjegjja rrezikon të shndërrohet në një formë të re të asaj padrejtësie që pretendonte të shkatërronte.

Dhe mes këtyre dy rreziqeve, ndërmjet intelektualit që mendon dhe revolucionarit që vepron, vazhdon të qëndrojë pyetja e madhe e njeriut modern: jo vetëm çfarë jemi të gatshëm të bëjmë për idealet tona, por edhe çfarë nuk duhet t'u lejojmë t'u bëjnë të tjerëve në emër të tyre./ CNA