Kriza institucionale shqiptare dhe çmimi publik

Kriza institucionale shqiptare nuk është një debat abstrakt për studio televizive dhe deklarata me mikrofon në dorë. Ajo shfaqet kur një qytetar pret muaj të tërë për një dokument, kur një biznes ngec përballë sporteleve, kur një vendim publik zvarritet pa përgjegjës, ose kur institucionet kujtohen të reagojnë vetëm pasi skandali ka plasur. Në fund, kostoja nuk paguhet nga politika. Paguhet nga qytetari.

Në Shqipëri, fjala “krizë” përdoret aq shpesh sa rrezikon të humbasë peshën. Por kriza institucionale ka një kuptim të thjeshtë: institucionet nuk arrijnë të kryejnë rolin për të cilin ekzistojnë, ose e kryejnë atë në mënyrë selektive, të vonuar dhe të varur nga interesat politike. Kur kontrolli institucional dobësohet, pushteti nuk bëhet më efikas. Bëhet më pak i kontrollueshëm.

Kriza institucionale shqiptare nuk nis te sporteli

Sporteli është vetëm vendi ku qytetari e prek pasojën. Shkaku nis më herët: te emërimet që nuk bindin për meritë, te përplasjet politike që bllokojnë hallkat e shtetit, te mungesa e transparencës dhe te kultura e vjetër e mosmbajtjes së përgjegjësisë.

Një institucion mund të ketë godinë, logo, faqe interneti, buxhet dhe drejtues. Kjo nuk do të thotë se funksionon. Funksionon kur vendimet e tij janë të parashikueshme, kur ligji zbatohet njësoj për të fortin dhe për të pambrojturin, kur afatet respektohen dhe kur gabimi ka pasoja për ata që e prodhuan.

Pikërisht këtu qëndron nyja shqiptare. Shpesh shteti reagon, por nuk parandalon. Heton pasi ngjarja është bërë lajm, shkarkon pasi presioni publik është rritur, premton reformë pasi dëmi është konsumuar. Ky model krijon iluzionin e veprimit, por jo sigurinë se problemi nuk do të përsëritet nesër.

Kur institucionet kthehen në zgjatim të politikës

Politika ka të drejtë të qeverisë. Nuk ka të drejtë të përthithë çdo institucion që duhet ta kontrollojë, ta kufizojë ose ta korrigjojë. Kur administrata, autoritetet e pavarura, strukturat mbikëqyrëse dhe drejtësia perceptohen si fusha influence, qytetari nuk kërkon më shërbim. Kërkon njohje, ndërhyrje, mik ose ndërmjetës.

Ky është degradim institucional, jo thjesht bezdi administrative. Në një shtet normal, procedura është garancia që nuk ke nevojë për telefonatë. Në një shtet të kapur nga zakonet klienteliste, procedura shpesh bëhet pengesë për këdo që nuk ka derë nga të hyjë.

Nuk duhet bërë gabimi që çdo problem t'i faturohet një qeverie të vetme apo një mandati të vetëm. Kriza është më e thellë dhe më e vjetër. Ajo ushqehet nga rotacionet që ndryshojnë njerëzit, por jo logjikën; nga reformatorët që kërkojnë institucione të forta kur janë në opozitë dhe të bindura kur marrin pushtetin; nga një administratë që shpesh mbetet e ekspozuar ndaj presionit politik.

Megjithatë, fakti që problemi është i trashëguar nuk e heq përgjegjësinë e atyre që qeverisin sot. Përkundrazi. Çdo pushtet që premton modernizim duhet të pranojë një provë të thjeshtë: a është qytetari më pak i varur nga favori politik se dje? Nëse përgjigjja është jo, propaganda për digjitalizim dhe eficiencë mbetet e pamjaftueshme.

Digjitalizimi nuk e zëvendëson llogaridhënien

Shërbimet online mund të reduktojnë radhët, kontaktin e panevojshëm me sportelet dhe mundësinë për bakshish. Kjo është vlerë reale. Por një formular elektronik nuk e shëron automatikisht një institucion që nuk përgjigjet, nuk arsyeton vendimet ose nuk mban përgjegjësi për vonesat.

Nëse një kërkesë humbet në sistem në vend që të humbasë në dosje fizike, qytetari mbetet po aq i pambrojtur. Nëse ankesa përfundon në një adresë elektronike pa përgjigje, teknologjia ka ndryshuar vetëm formën e heshtjes. Reforma digjitale ka kuptim kur shoqërohet me afate të detyrueshme, gjurmë të verifikueshme të vendimmarrjes dhe sanksione për mosveprim.

Drejtësia, prova më e ashpër e shtetit

Asnjë krizë institucionale nuk mund të analizohet pa drejtësinë. Jo sepse çdo problem zgjidhet në gjykatë, por sepse drejtësia është vendi ku qytetari duhet të ketë një rrugë kur administrata gabon, kur pushteti e tejkalon kompetencën ose kur interesi publik dëmtohet.

Reformat në drejtësi kanë prodhuar pritshmëri të larta dhe tension të vazhdueshëm. Kjo është e kuptueshme: ndryshimi i një sistemi të deformuar nuk kryhet pa kosto, pa vonesa dhe pa rezistencë. Por qytetarit nuk i mjafton të dëgjojë se sistemi po pastrohet, nëse për vite të tëra ai nuk merr një përgjigje brenda një kohe të arsyeshme.

Këtu duhen mbajtur dy të vërteta njëkohësisht. Nga njëra anë, drejtësia nuk mund të matet vetëm me shpejtësi, sepse një vendim i nxituar mund të jetë po aq i padrejtë sa një vendim i vonuar. Nga ana tjetër, drejtësia e vonuar në mënyrë kronike është një formë mohimi e drejtësisë. Balanca nuk arrihet me konferenca, por me kapacitet njerëzor, menaxhim serioz, transparencë dhe standarde që vlejnë për të gjithë.

Çmimi ekonomik i një shteti që vonon

Kriza institucionale nuk është vetëm çështje ligji dhe morali publik. Ajo ha ekonomi. Investitori nuk trembet domosdoshmërisht nga një taksë e lartë, nëse rregullat janë të qarta dhe zbatohen njësoj. Ai trembet nga pasiguria: nga leja që varet nga interpretimi i një zyre, nga kontrata që nuk mbrohet dot, nga konkurrenca që ndjehet e manipuluar dhe nga vendimet që ndryshojnë sipas klimës politike.

Edhe biznesi i vogël e paguan këtë faturë. Një vonesë në licencë, një kontroll pa kriter, një përgjigje e munguar nga administrata ose një konflikt pronësie i pazgjidhur nuk janë detaje. Janë ditë pune të humbura, para të bllokuara dhe vende pune që nuk hapen.

Për familjet, dëmi është më pak i dukshëm por më i rëndë. Kur prindi nuk i beson shkollës publike, kërkon zgjidhje private nëse ka mundësi. Kur pacienti nuk i beson sistemit shëndetësor, kërkon rrugë alternative ose largohet jashtë. Kur i riu nuk i beson meritës, nuk ndërton karrierë këtu. Kështu kriza institucionale kthehet në krizë besimi dhe, më pas, në arsye për largim.

Transparenca nuk është dekor politik

Institucionet e forta nuk kërkojnë besim të verbër. Ato prodhojnë prova për t'u besuar. Publikojnë vendime, shpjegojnë kriteret, pranojnë gabimet dhe u përgjigjen pyetjeve të pakëndshme. Kur informacioni publik trajtohet si favor, dyshimi bëhet i pashmangshëm.

Media, shoqëria civile dhe qytetarët kanë rol vendimtar në këtë pikë. Presioni publik nuk duhet të aktivizohet vetëm për një rast që bëhet viral. Ai duhet të kërkojë përgjigje të njëjta për pyetje të përsëritura: kush vendosi, mbi çfarë kriteresh, sa kohë zgjati procedura, kush mban përgjegjësi kur ajo dështon?

Ky presion nuk është sulm ndaj shtetit. Është mbrojtje e shtetit nga përdorimi privat. Një administratë që i trembet pyetjes nuk është e fortë. Është e pambrojtur nga e vërteta.

Çfarë duhet të ndryshojë realisht

Nuk ka zgjidhje magjike dhe as një ligj të vetëm që e shëron këtë krizë. Ndryshimi kërkon disa standarde bazë që nuk duhet të negociohen: emërime të kontrollueshme publikisht, konkurse që prodhojnë karrierë dhe jo bindje, afate të matshme për shërbimet, publikim të vendimeve dhe përgjegjësi individuale për shkeljet.

Po aq vendimtare është ndarja mes debatit politik dhe funksionimit të shtetit. Qeveritë ndryshojnë, por arkivat, gjykatat, shkollat, spitalet dhe administrata nuk mund të rindizen nga zero pas çdo cikli zgjedhor. Shteti nuk duhet të jetë plaçkë e fituesit.

Qytetarët nuk mund ta pranojnë më mosfunksionimin si fat kombëtar. Çdo kërkesë pa përgjigje, çdo procedurë e errët dhe çdo vendim pa autor duhet trajtuar si çështje publike. Kriza institucionale shqiptare nuk do të zgjidhet nga një slogan. Do të fillojë të tërhiqet vetëm kur heshtja përballë dështimit të mos jetë më opsion. /CNA