Vetëm një në pesë të përndjekur politikë në Shqipëri ka marrë deri tani dëmshpërblimin e plotë. Rreth 6000 njerëz konsiderohen ende të zhdukur deri më sot, ndërsa familjet e tyre kërkojnë varre masive pa ndihmën e shtetit.

FRANKFURTER RUNDSCHAU

Më të këqijat janë turnet e natës. Kur trupi i dërrmuar i Fatos Lubonjës kërkon me ngulm gjumë, por ai duhet të kthehet sërish në galeri. Së bashku me të burgosurit e tjerë, ai duhet të nxjerrë mineral bakri dhe pirit për regjimin komunist. Ata hapin galeri në shkëmbinj dhe ngarkojnë gurët në vagoneta, duke punuar sipas normës. Kush nuk e përmbush normën, ndëshkohet.

Kampi i punës së detyruar në Spaç, në malësinë e Shqipërisë së Veriut, ndodhet aq larg, mes maleve, saqë çdo përpjekje për arratisje është e kotë. Në dimër, i ftohti depërton deri në palcën e të burgosurve, ndërsa në verë dielli përvëlon. Gjatë gjithë kohës dëgjohet Radio Tirana, stacioni i propagandës.

“Krimi” i Lubonjës ishte se, në një ditar personal që qeveria e gjeti gjatë një kontrolli në banesën e tij, i riu kishte shënuar mendime kritike ndaj regjimit. Akuza ishte “agjitacion dhe propagandë”. Në fund, Lubonja do të kalonte 17 vjet në burg. Ai u lirua vetëm kur regjimi u shemb në vitin 1991.

Për 45 vjet, Shqipëria ishte një nga shtetet më represive të Evropës. Diktatori Enver Hoxha urdhëronte survejimin, arrestimin dhe vrasjen e kundërshtarëve të vërtetë apo të dyshuar. Askush nuk mund të ndihej i sigurt. Instituti Shqiptar për Studimin e Krimeve të Komunizmit vlerëson se gjatë diktaturës u arrestuan për arsye politike rreth 34 000 njerëz si Fatos Lubonja. Dhjetëra mijëra të tjerë u përndoqën.

Kur Lubonja refuzoi të punonte në minierë, rojet e mbyllën në një qeli izolimi, një metër të gjerë dhe një metër e gjysmë të gjatë, aq të vogël sa mezi mund të shtriheshe. Për muaj të tërë, Lubonja qëndroi i vetëm, i rrethuar vetëm nga errësira, uria dhe mendimet e veta.

“Në qelinë e izolimit, një muaj të duket si një vit. Koha i humbet kufijtë e saj. Kjo është vuajtja e madhe”, tregon ai në një kafene në Tiranë. Vitet që kanë kaluar që atëherë ia kanë fshirë zërit çdo gjurmë hidhërimi.

Që në burg, ai nisi të shkruante një roman, në letra cigaresh që i fshihte në kapakun e një libri. Sot, Fatos Lubonja është një nga shkrimtarët më të rëndësishëm të Shqipërisë. Ai përpiqet ta mbajë gjallë kujtesën për këtë kapitull të errët të së kaluarës shqiptare, në një shoqëri që parapëlqen ta harrojë.

75-vjeçari ecën me hapa të matur në lagjen Blloku, në kryeqytetin shqiptar, Tiranë. Dikur këtu jetonin familjet e nomenklaturës, të izoluara në mirëqenie, ndërsa populli jashtë vuante nga uria. Sot, zona është një nga lagjet e preferuara për të dalë e për t’u argëtuar.

Në skaj të një parku, Lubonja ndalon pranë një vepre arti që e ka konceptuar vetë disa vite më parë: një instalacion i përbërë nga një fragment i Murit të Berlinit, një bunker dhe shtylla mbështetëse nga miniera e Spaçit.

Shprehja e fytyrës së tij, nën kapelën e kuqe fedora, errësohet. Nga bunkeri vjen një erë e fortë dhe therëse urine, ndërsa një xham është thyer. Disa vandalë e kanë dëmtuar monumentin e tij.

“Ka ndodhur aq shumë herë, saqë pothuajse jam mësuar me të. Më e keqja është se bëhet fjalë për diçka shumë më të madhe sesa vetëm fati i këtij monumenti”, thotë Lubonja, duke treguar veprën me majën e çadrës. “Kjo tregon se si sillet ky vend me të kaluarën e vet.”

Dhe me njerëzit që kanë vuajtur prej saj. Kur Lubonja u lirua më në fund në vitin 1991, atij, ashtu si shumë të burgosurve të tjerë, iu desh ta niste jetën nga e para. Bashkë me gruan dhe dy vajzat, u vendosën te disa të afërm, në bodrumin e një shtëpie të rrënuar. Në atë periudhë, ai e kuptoi se sa shumë i kishte marrë diktatura. Nga ana ekonomike, ndodhej në prag të rrënimit. Martesa e tij u shkatërrua.

Kur Lubonja u arrestua, vajza e tij e madhe ishte një vjeçe, ndërsa e vogla vetëm njëmuajshe. Kur doli nga burgu, ato ishin bërë gra të rritura.

“Për to, unë isha një i huaj.”

Për herë të parë gjatë bisedës, Lubonja ngurron. Ai, që zakonisht shprehet me shumë elokuencë dhe citon filozofë e mendimtarë, kërkon fjalët e duhura.

“Edhe sot e kësaj dite nuk më thërrasin babi.”

Në vitin 2007, qeveria shqiptare miratoi një ligj për dëmshpërblimin e viktimave. Për çdo ditë të kaluar në një kamp internimi parashikohen 1000 lekë, afërsisht 11 euro, ndërsa për çdo ditë të kaluar në burg, dyfishi i kësaj shume.

Megjithatë, ndonëse kanë kaluar gati dy dekada nga miratimi i këtij vendimi, deri më tani paratë i kanë marrë shumë pak prej personave të prekur. Deri sot, vetëm një në pesë prej tyre ka marrë plotësisht dëmshpërblimin që i është njohur.

Përveç dëmshpërblimit, shumë familjarë të të përndjekurve politikë presin edhe diçka që nuk mund të matet me para: të vërtetën për fatin e të afërmve të tyre.

Në Spaç, Fatos Lubonja kishte dy miq të mirë, gazetarët Fadil Kokomani dhe Vangjel Lezho. Në vitin 1979, pas një gjyqi të montuar, ata u pushkatuan dhe u varrosën në një varr pa shenjë dalluese. Që nga lirimi i tij, Lubonja kërkon eshtrat e tyre. Por, pavarësisht se me këdo flet, ndeshet me një mur heshtjeje.

“Kam bërë kaq shumë përpjekje”, thotë Lubonja, “por nuk kam mundur t’i gjej eshtrat e tyre”.

Deri më sot, rreth 6000 persona rezultojnë të zhdukur: prindër, fqinj, miq, të zhdukur pa lënë asnjë gjurmë.

Që nga fundi i diktaturës, janë miratuar disa herë deklarata qëllimi dhe janë krijuar institucione që duhej të ndihmonin në gjetjen e përgjigjeve. Por asgjë nuk ka ndodhur. Të dëshpëruar, të afërmit dhe miqtë kanë nisur të kërkojnë vetë eshtrat e të zhdukurve. Gjatë viteve të fundit, ka pasur disa raste kur familjarët kanë zbuluar varre masive pa asnjë mbështetje nga shteti.

Fatos Lubonja beson se pas rënies së komunizmit nuk ka pasur kurrë një vullnet të vërtetë për t’u përballur me të kaluarën.

“Elita e vjetër u bë elita e re”, thotë Lubonja. “Vendi mbeti në të njëjtat duar, me të njëjtët intelektualë, me të njëjtën mendësi.”

Partia Komuniste u riemërtua Partia Socialiste, e cila qeveris vendin edhe sot. Figura të rëndësishme të politikës, drejtësisë dhe shoqërisë vazhdojnë të kenë lidhje të ngushta me elitat e dikurshme. Kështu, për shembull, thuhet se babai i kryeministrit Edi Rama ka nënshkruar, ndër të tjera, vendime dënimi me vdekje gjatë komunizmit.

Megjithatë, në vitet 1990, disa funksionarë të partisë dolën para gjykatës. Por shumë prej vendimeve gjyqësore u zbutën ose u rishikuan më vonë, ndërsa disa prej autorëve madje përfituan edhe dëmshpërblime.

Mënyra se si Shqipëria përballet me të kaluarën pasqyrohet edhe në një ndërtesë në qendër të Tiranës: vilën e dikurshme të diktatorit Enver Hoxha, e cila për dekada kishte mbetur e fshehur pas gardheve të larta, në një gjendje të thellë plogështie e harrese.

Pas vitesh hezitimi, qeveria shqiptare vendosi, në bashkëpunim me një fondacion francez, të krijonte një program rezidence për artistët. Që nga viti 2025, çdo tre muaj një grup i ri artistësh vendoset në ish-shtëpinë e diktatorit.

“Ky vend duhet të përdoret për të bërë gjithçka që Enver Hoxha do ta kishte urryer. Ky ishte motivimi ynë”, tha kryeministri Edi Rama gjatë inaugurimit.

Kemil Bekteshi arriti të fitonte një nga bursat e lakmuara. Kur artisti hyri për herë të parë në vilë, në fillim të vitit 2026, mbeti i tronditur nga kushtet e mira në të cilat jetonte familja Hoxha dhe nga shija me të cilën ishte mobiluar shtëpia. Shumë gjëra kanë mbetur ende ashtu siç i la familja e diktatorit në fillim të viteve 1990.

Në varësen e rrobave në korridor, palltot e tyre i kishin varur dikur vetë pjesëtarët e familjes Hoxha. Televizori gjerman me tub katodik, pishina – gjithçka është ende aty. Vetëm tunelet e fshehta të arratisjes nën vilë janë mbushur ndërkohë me ujë.

“Besoj se disa njerëz presin që atmosfera të jetë aq e frikshme, sa ne artistët të mos mund të flemë këtu. Këtyre njerëzve duhet t’u prish pritshmëritë. Në fund të ditës, është thjesht një ndërtesë”, thotë Bekteshi, gjatë qëndrimit të tij në rezidencën e vilës disa muaj më parë.

Artisti me origjinë boshnjako-kosovare jetoi në pjesën e vilës ku banonte dikur Ilir Hoxha, djali i madh i diktatorit. Fototapeti me pamje plazhi, që i biri i diktatorit kishte vendosur në dhomën e gjumit, është hequr, por llambadari mbi shtrat është ende i njëjti. Mbi tryezën e punës së Bekteshit ishin grumbulluar libra për historinë shqiptare dhe forma për pjekje.

Në veprat e tij, Bekteshi i kushton vazhdimisht vëmendje temës së ushqimit. Gjatë qëndrimit në vilë, ai punoi për një libër konceptual gatimi, në të cilin rrëfen përvojat e shqiptarëve gjatë diktaturës.

“Dua të ndaj zërat e njerëzve të cilëve ende nuk u është kërkuar të flasin”, thotë ai.

Megjithatë, artistët nuk janë të detyruar të trajtojnë në projektet e tyre të kaluarën e kësaj shtëpie. Projekte të tjera përqendrohen te identiteti femëror, ëndrrat e kthjellëta dhe legjendat popullore.

Në rezidencë organizohen rregullisht edhe kurse joge, shfaqje filmash dhe leksione.

Për këtë arsye, vila është bërë objekt kritikash. “A do të përdorej në Gjermani shtëpia e Hitlerit në këtë mënyrë?”, pyet e indinjuar gazetarja Blerina Gjoka. Prej vitesh, ajo angazhohet për viktimat e komunizmit dhe mbledh në një platformë online historitë e të mbijetuarve.

Nita Deda, drejtoreshë kreative e vilës, është në dijeni të kritikave. Megjithatë, ajo nuk arrin t’i kuptojë ato: “Mendoj se mund të shohim drejt së ardhmes pa harruar të kaluarën.”

Por pikërisht kjo po ndodh, thotë Gjoka: “Nga jashtë duket bukur. Por, në këtë mënyrë, ne vazhdojmë ta nderojmë Enver Hoxhën. Viktimat nuk përfitojnë asgjë. Nuk ka vende përkujtimore ku mund t’u bëhet nderimi që meritojnë.”

Në vend që të vazhdojë të investojë në projekte të tilla përfaqësuese, qeveria duhet t’u kushtojë vëmendje vendeve ku vuajtën viktimat. Vendeve që po zhduken gjithnjë e më shumë.

Makina gjëmon teksa ngjit kthesën e fundit të pjerrët të rrugës me zhavorr. Pastaj shfaqet para syve: kampi i punës së detyruar në Spaç. Ose, më saktë, rrënojat e kampit. Një grumbull ndërtesash të çelëta, disakatëshe, me zgavra dritaresh bosh, të cilat dallojnë pak nga malet kafe dhe të zeza që i rrethojnë.

Në muret mes blloqeve të qelive dallohen ende, megjithëse të zbehura, parullat socialiste dhe citatet e Hoxhës. Në qelitë ku dikur mbaheshin të burgosurit, sot bëjnë fole dallëndyshet. Shtylla metalike mbështesin muret që të mos shemben.

Boja po u bie tabelave shpjeguese që nismat përkujtimore kishin vendosur këtu vite më parë. Ajo që dikur ka qenë me gjasë një hartë orientuese, tani është zbehur krejtësisht dhe është mbuluar me ngjitëse ku shkruhet: “Bukur këtu. Por a keni qenë ndonjëherë në Baden-Württemberg?”

Në vitin 2017, ministrja e Kulturës premtoi se në vendin ku ndodhej kampi do të ndërtohej një muze. Që atëherë, nuk ka ndodhur asgjë.

Sot, Shqipëria, dikur një shtet ballkanik tejet i izoluar, është një destinacion i preferuar turistik, anëtare e NATO-s dhe synon anëtarësimin në Bashkimin Evropian. E megjithatë, kritikë si Lubonja besojnë se mund të dallojnë sërish modelet e vjetra.

Kështu, në kuadër të zgjedhjeve parlamentare, OSBE-ja e ka akuzuar qeverinë për përpjekje frikësimi. Organizata “Reporterët pa Kufij” kritikon lidhjet e ngushta mes politikës dhe medias. Ndërsa Bashkimi Evropian kërkon forcimin e pavarësisë së gjyqësorit.

Që nga fundi i majit, gjithnjë e më shumë njerëz po protestojnë kundër problemeve të vendit.

Fillimisht, protestat kishin të bënin vetëm me ndërtimin e resorteve luksoze në një zonë të bregdetit të Adriatikut me vlera veçanërisht të larta ekologjike, një pjesë e së cilës është nën mbrojtjen e natyrës.

Por shumë shpejt, protestat u shndërruan në një hapësirë ku u përqendrua pakënaqësia e grumbulluar prej vitesh për gjendjen e vendit: korrupsioni i përhapur thellë, rënia e demokracisë dhe mungesa e perspektivave për të ardhmen.

Tani, mijëra njerëz protestojnë rregullisht në Tiranë dhe në pjesën tjetër të vendit. Ata kërkojnë dorëheqjen e kryeministrit Edi Rama dhe një ndryshim të vërtetë në Shqipëri.

Fatos Lubonja shpesh marshon në rreshtat e parë të protestave. Ai mban pankarta dhe flamingo prej druri, të cilat janë kthyer në simbol të protestës. Ai shpreson se një ndryshim rrënjësor në vend mund të krijojë edhe hapësirën e nevojshme për një përballje serioze me të kaluarën.

“Nuk bëhet fjalë për ta ruajtur të kaluarën si një objekt arkeologjik”, thotë Lubonja. “Por për të pyetur veten se çfarë kuptimi ka ajo për të tashmen, në mënyrë që të mos përsëritet.”