Brezi Z drejt rrëzimit të Vuçiçit, Europa përballë një tronditjeje politike

Studentët aktivistë duket se janë në rrugën e duhur për të mposhtur Aleksandar Vuçiçin në zgjedhjet e kësaj të diele. Bashkimi Europian nuk duhej ta kishte konsideruar kurrë të humbur demokracinë serbe.

Historia mund të mos jetë në prag të përsëritjes në Serbi, por ka filluar të shfaqë ngjashmëri të dukshme me të kaluarën.

Pak më shumë se një çerek shekulli më parë, qytetarët serbë dolën në numër të madh për të votuar, duke i shkaktuar një humbje historike njeriut të fortë të asaj kohe në Beograd, Slobodan Milošević, i cili kërkonte të rizgjidhej president.

Ai humbi, pavarësisht kontrollit të gjerë që ushtronte mbi mediat, pushtetin gjyqësor dhe forcat e sigurisë. Kur tregoi se nuk ishte i gatshëm të largohej nga pushteti, qindra mijëra serbë vërshuan në rrugë, duke e detyruar përfundimisht të largohej.

Të dielën, një brez i ri mund të ketë fjalën vendimtare në një palë zgjedhje po aq përcaktuese, këtë herë për parlamentin. Aleksandar Vučić dha dorëheqjen së fundmi nga posti i presidentit për të marrë pjesë në zgjedhje, me synimin për ta zhvendosur qendrën e pushtetit nga presidenca te zyra e kryeministrit.

Por Vučić, i cili ka ushtruar kontroll pothuajse të plotë mbi Serbinë për 14 vjet, për herë të parë që nga ardhja në pushtet gjendet në një pozitë të vështirë, ashtu si Milošević në vitin 2000. Njësoj si miku i tij i ngushtë, Viktor Orbán, i cili pësoi një humbje të thellë në zgjedhjet e fillimit të këtij viti, Vučić është ndier i detyruar të përdorë të gjitha mjetet e mundshme për të ndalur koalicionin zgjedhor opozitar, të njohur si Lista Studentore (SL).

Ndryshe nga partia Fidesz e Orbánit, Partia Progresive Serbe (SNS) e Vučićit nuk pritet të pësojë një humbje poshtëruese në votimin e së dielës. Sondazhet e opinionit ndryshojnë ndjeshëm nga njëri-tjetri: disa i japin Listës Studentore një epërsi prej pothuajse 10 pikësh përqindjeje, ndërsa të tjerë sugjerojnë se gara është shumë e ngushtë. Sondazhistët vlerësojnë gjithashtu se sa më e lartë të jetë pjesëmarrja në votime, aq më të mëdha janë mundësitë e opozitës. Disa druhen se periudha pas zgjedhjeve mund të shoqërohet edhe me dhunë.

Vučić po përdor çdo mjet të mundshëm në fushatë për ta orientuar rezultatin në favor të tij. Ai e ka forcuar kontrollin mbi mediat duke mbështetur një ndryshim pronësie në United Media, që deri së fundmi ishte grupi më i rëndësishëm mediatik i pavarur. Fundjavën e kaluar, 10 gazetarë të njohur të televizionit N1, medias më të rëndësishme të këtij grupi, dhanë dorëheqjen në shenjë proteste ndaj emërimeve në pozicione të larta editoriale, që besohet se favorizojnë Vučićin dhe SNS-në.

N1 kishte luajtur një rol kyç në pasqyrimin e rritjes së shpejtë të mbështetjes për lëvizjen protestuese studentore, që u shfaq spontanisht në nëntor 2024. Studentët dolën fillimisht në rrugë pas shembjes së strehës së stacionit kryesor hekurudhor në Novi Sad, në veri të Serbisë, ku humbën jetën 16 persona. Tragjedia ndodhi vetëm pak muaj pasi një konsorcium kinez kishte përfunduar rinovimin e stacionit, në kuadër të një marrëveshjeje që kritikët pretendojnë se ishte e korruptuar.

Fillimisht, reagimi i Vučićit ishte të priste derisa demonstratat të shuheshin vetvetiu. Por, pavarësisht përpjekjeve të ndryshme për t’i detyruar studentët të tërhiqeshin nga rrugët, protestat u zgjeruan gjatë viteve 2025 dhe 2026. Në mars 2025, gjatë një periudhe heshtjeje prej 15 minutash në nderim të viktimave të tragjedisë së Novi Sadit, protestuesit pretenduan se policia kishte përdorur një armë zanore, modelin amerikan LRAD 450XL, duke shkaktuar shpërndarjen e turmës në panik. Qeveria e mohoi përdorimin e kësaj arme dhe më vonë Ministria e Brendshme paraqiti një kallëzim penal kundër një analisti ushtarak, për pretendimin e tij se një armë zanore me shumë gjasë ishte përdorur.

Demonstratat nuk kanë treguar asnjë shenjë dobësimi gjatë dy viteve të fundit. Sfida e madhe për studentët ishte mënyra se si energjia e konsiderueshme që kishin gjeneruar përmes lëvizjes mund të shndërrohej në një forcë politike koherente, të aftë për të sfiduar Vučićin. Partitë tradicionale të opozitës ishin të përçara nga konfliktet e brendshme dhe u mungonte një udhëheqje dinamike. Por këtë verë, studentët njoftuan se kishin përzgjedhur kandidatët që do të garonin në një formacion të ri, Listën Studentore, ku përfshihen akademikë të njohur, inxhinierë, punëtorë, figura të kulturës dhe studentë. Slogani i tyre i drejtpërdrejtë është: “Serbia ose mafia”.

Vučić i është përgjigjur kësaj sfide duke ashpërsuar retorikën nacionaliste gjatë muajve të fundit, me qëllim mobilizimin e së djathtës ekstreme. Ai ka mirëpritur mbështetjen e fqinjit të tij, Milorad Dodik, udhëheqësi de facto i Republikës Srpska, entitetit serb në Bosnjë. Dodik është konsideruar prej kohësh si njeriu kryesor i Vladimir Putinit në Ballkan dhe, së fundmi, është afruar edhe me Donald Trump, bashkëpunëtorët e të cilit po investojnë në një gazsjellës me ndihmën e tij.

Edhe Vučić ka punuar për të siguruar mbështetjen e Moskës. Marrëdhëniet personale mes Putinit dhe udhëheqësit serb kanë qenë të tensionuara në të kaluarën. Vučić e ka furnizuar Ukrainën me një sasi të konsiderueshme municionesh, ndërkohë që ka ndjekur lojën e tij komplekse për të ruajtur një ekuilibër mes marrëdhënieve miqësore me Perëndimin dhe Rusinë.

Por tani që përballja është ashpërsuar dhe palët nuk po i kursejnë më goditjet, udhëheqësi serb është bërë më pak i rezervuar. Një tjetër tregues se sa seriozisht e konsideron ai sfidën e studentëve ishte vendimi për të lejuar ceremoninë e fundit shtetërore të varrimit, të shndërruar në një manifestim nacionalist, për njeriun e njohur si “Kasapi i Bosnjës”, kriminelin e dënuar të luftës Ratko Mladić, me synimin për të forcuar mbështetjen mes nacionalistëve.

Nëse, pavarësisht gjithë këtyre përpjekjeve, Lista Studentore del fituese në zgjedhje, tronditja politike do të ndihet në të gjithë Europën po aq fuqishëm sa në rastin e humbjes së Orbánit.

Mbi të gjitha, kjo do të hapte mundësinë për një integrim më të shpejtë në Bashkimin Europian, një zhvillim që do të mirëpritej jo vetëm në Bruksel, por edhe në Londër. Qeveritë e njëpasnjëshme britanike janë shqetësuar se Ballkani përfaqëson pikën e dobët të mbrojtjes europiane, ku Rusia mund të ushtrojë trysni të konsiderueshme. Që nga Brexit, ndikimi politik i Britanisë në këtë rajon është i kufizuar, por vendi ka qenë aktiv në nxitjen e bashkëpunimit në fushën e sigurisë në të gjithë rajonin, së bashku me NATO-n dhe BE-në.

Aktivistët studentorë dhe mbështetësit e tyre janë zhgënjyer nga ajo që e perceptojnë si indiferencë të Bashkimit Europian ndaj përpjekjes së tyre politike, si edhe nga perceptimi i përgjithshëm në botën e jashtme se demokracia në Serbi është një kauzë e humbur. Të dielën, ata synojnë të dëshmojnë se ky perceptim është i gabuar. / Guardian