Pas dy vitesh protesta masive, një lëvizje e udhëhequr nga studentët po kthehet në sfidën më serioze politike për presidentin serb Aleksandër Vuçiç, i cili dhe partia e tij kanë dominuar politikën e vendit për më shumë se një dekadë. Mobilizimi qytetar, i nisur pas një tragjedie në Novi Sad, ka bashkuar kundërshtarë të qeverisë nga shtresa të ndryshme të shoqërisë dhe synon ta shndërrojë pakënaqësinë në përfaqësim politik.

Sipas BBC-së, lëvizja “Lista e Studentëve – Studentët Fitojnë” ka arritur të tërheqë votues në të gjithë Serbinë, pavarësisht se nuk ka një udhëheqës të vetëm të shpallur dhe se pjesëmarrësit e saj kanë pak përvojë në politikë. Lista përfshin kandidatë me profesione dhe prejardhje të ndryshme, ndërsa një pjesë e opozitës tradicionale ka zgjedhur të tërhiqet nga gara në mbështetje të saj.

Gjatë marshimit drejt Beogradit, kandidati kryesor i lëvizjes, kardiologu Ilija Srdanoviç, deklaroi se historia po rishkruhej, duke e cilësuar energjinë e protestuesve si të pandalshme.

Nga tragjedia në Novi Sad te një lëvizje kombëtare

Shkëndija e protestave ishte shembja e një strehe betoni në hyrje të stacionit hekurudhor të Novi Sadit, më 1 nëntor 2024. Tragjedia u mori jetën 16 personave dhe nxiti zemërim të gjerë për korrupsionin dhe neglizhencën e pretenduar në institucionet shtetërore.

Kritikët e lidhën ngjarjen me problemet e mundshme gjatë rinovimit të stacionit, një projekt me të cilin presidenti Vuçiç ishte identifikuar publikisht. Ajo që nisi si protesta të përjavshme të studentëve në universitete dhe rrugët e qyteteve u shndërrua brenda pak javësh në një lëvizje mbarëkombëtare.

Në tubime u përfshinë jo vetëm studentët, por edhe fermerë, aktorë, gjyqtarë dhe grupe të tjera të shoqërisë. Përmasat e protestave tronditën Partinë Progresive Serbe (SNS), të themeluar nga Vuçiçi, ndërsa kryeministri i atëhershëm dha dorëheqjen. Në mars të vitit 2025, Beogradi u përfshi nga një prej protestave më të mëdha në historinë e tij.

Organizimi i lëvizjes u mbështet te asambletë studentore, të njohura si plenume, ndërsa ajo u përpoq të ruante distancën nga partitë kryesore tradicionale të opozitës. Kjo e dallon garën aktuale nga zgjedhjet e vitit 2023, kur SNS-ja u përball me një koalicion partish pro-Bashkimit Evropian, i cili më pas u shpërbë.

Vuçiçi, përballë sfidës më të vështirë politike

Aleksandër Vuçiçi ka qenë në krye të qeverisjes serbe që nga viti 2014, fillimisht si kryeministër dhe më pas si president. Pasi ka përfunduar dy mandatet presidenciale, ai nuk mund të kandidojë për një mandat të tretë. Për këtë arsye, ai drejton partinë e tij me synimin për t’u rikthyer në postin e kryeministrit, të cilin e la në vitin 2017.

Lideri populist i krahut të djathtë i ka akuzuar protestuesit se nuk janë thjesht studentë dhe profesorë, por pjesë e një përpjekjeje të fuqive të mëdha për të destabilizuar Serbinë. Këto pretendime nuk janë shoqëruar me prova publike. Ai ka premtuar gjithashtu se do t’i japë fund asaj që e konsideron politizim të shkollave dhe universiteteve.

Në politikën e jashtme, Vuçiçi ka ndjekur një kurs të kujdesshëm mes Perëndimit dhe Rusisë. Serbia vazhdon të synojë anëtarësimin në Bashkimin Evropian, por Beogradi ka refuzuar t’u bashkohet sanksioneve kundër Moskës për luftën në Ukrainë.

Qeveria është përballur gjithashtu me kritika nga Bashkimi Evropian pas pjesëmarrjes së disa ministrave në funeralin në Beograd të Ratko Mladiçit, i dënuar për krime lufte. Veprimi u kritikua si një formë e glorifikimit të tij.

Helena Ivanov, nga instituti kërkimor për politikën e jashtme Henry Jackson Society, vlerëson se studentët kanë arritur të mobilizojnë qytetarë në një shkallë që partitë tradicionale opozitare nuk e kanë arritur. Sipas saj, kjo përbën sfidën më të madhe për Vuçiçin që nga ardhja e tij në pushtet.

“Ai ka marrë pjesë në çdo palë zgjedhje që Serbia ka zhvilluar që nga vendosja e sistemit shumëpartiak. Prandaj, mposhtja e tij nuk do të jetë e lehtë, por këtë herë as presidenti Vuçiç nuk e ka rrugën të shtruar”, deklaroi Ivanov për BBC-në nga Beogradi.

Kush është në listën e studentëve dhe çfarë kërkon ajo?

Ndonëse lëvizja u krijua nga studentët, kandidatët e saj nuk janë domosdoshmërisht studentë. Lista përfshin mësues, pedagogë, mjekë, aktorë, fermerë dhe shkencëtarë. Mes figurave të përmendura janë profesori i kardiologjisë në Novi Sad, Ilija Srdanoviç, ish-ylli i basketbollit Dejan Bodiroga, aktori Tihomir Staniç dhe ish-guvernatori i Bankës Kombëtare të Serbisë, Dejan Shoshiç.

Programi i lëvizjes përmban 11 pika, me theks te lufta kundër korrupsionit dhe ndryshimet në funksionimin e institucioneve. Ndër propozimet kryesore është krijimi i një njësie të posaçme policore që do të hetonte dhe arrestonte personat përgjegjës për korrupsionin.

Lëvizja kërkon gjithashtu pastrimin e institucioneve të Ministrisë së Brendshme nga zyrtarët që, sipas saj, shkelin rregullat gjatë shtypjes së protestave ose kanë lidhje me krimin e organizuar. Një tjetër pikë është reforma e medias dhe çlirimi i transmetuesit publik nga ndikimi politik.

Në program përfshihet edhe ndalimi i emërimit të personave besnikë ndaj partive politike në drejtimin e ndërmarrjeve publike. Vuçiçi dhe SNS-ja i kanë mohuar akuzat për korrupsion dhe përpjekje për të ushtruar kontroll mbi mediat.

Si zhvillohen zgjedhjet në Serbi?

Parlamenti serb ka 250 vende, ndërsa i gjithë vendi përbën një zonë të vetme zgjedhore kombëtare. Deputetët zgjidhen përmes sistemit të përfaqësimit proporcional.

Sipas të dhënave të raportuara, në listat zgjedhore janë regjistruar rreth 6,45 milionë votues. Të drejtën e votës e kanë qytetarët mbi 18 vjeç, të cilët zgjedhin listën e kandidatëve që preferojnë.

Në garë marrin pjesë 18 lista, por vetëm shtatë prej tyre paraqesin kandidatë për të 250 vendet në parlament. Për të siguruar përfaqësim, listat duhet të marrin më shumë se 3% të votave.

Votimi parashikohet të zhvillohet nga ora 07:00 deri në orën 20:00, sipas orës lokale. Megjithatë, përtej numrit të votuesve dhe partive pjesëmarrëse, një nga çështjet kryesore mbetet nëse të gjitha palët do të kenë kushte të barabarta gjatë procesit zgjedhor.

Shqetësimet për drejtësinë e procesit zgjedhor

Vëzhguesit evropianë po monitorojnë zgjedhjet, ndërsa Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës (PACE) ka paralajmëruar më herët për një klimë të tensionuar dhe përçarëse, të ngjashme me një referendum politik.

Komisioni zgjedhor serb këmbëngul se procesi është i lirë dhe se votimi zhvillohet me fletë të fshehtë. Nga ana tjetër, organizata e pavarur monitoruese CRTA ka ngritur shqetësime për kërcënime, dhunë fizike dhe mbikëqyrje të aktivistëve të opozitës gjatë fushatës.

Në një raport të publikuar para votimit, CRTA paralajmëroi se institucione të ndryshme, nga ministritë deri te qeveritë lokale, në vend që të garantonin kushte të barabarta për kandidatët, ishin përfshirë në atë që organizata e cilësoi si “inxhinieri zgjedhore”.

Edhe mbulimi mediatik ka ngritur pikëpyetje. Sipas vëzhguesve, gati tre të katërtat e kohës televizive kushtuar politikës në mediat serbe iu rezervuan përfaqësuesve të qeverisë, duke krijuar shqetësime për pabarazinë e ekspozimit të kandidatëve gjatë fushatës.

Ndërkohë, Qendra Evropiane për Shtypin dhe Lirinë e Medias raporton se gjatë këtij viti janë regjistruar rreth 160 sulme ndaj mediave dhe gazetarëve në Serbi.

Përballja zgjedhore shihet kështu si një test i rëndësishëm si për dominimin politik të Vuçiçit, ashtu edhe për aftësinë e lëvizjes studentore për ta kthyer mobilizimin e dy viteve të fundit në ndikim konkret në parlament. Pavarësisht mbështetjes që ka fituar, mbetet për t’u parë nëse ajo do të arrijë të sfidojë një pushtet të konsoliduar prej vitesh dhe të kapërcejë pengesat që lidhen me drejtësinë e procesit zgjedhor.