Të drejtat e pronësisë nuk janë luks

Një parcelë toke mund të jetë një shtëpi, një fermë, kolateral për një kredi, ose një pronë që u lihet trashëgim brezave të ardhshëm.

Por toka mund edhe të mbetet e pashfrytëzuar ekonomikisht, nëse personi që e përdor nuk ka një të drejtë pronësie të sigurt dhe të mbrojtur ligjërisht.

Dallimi rrallëherë lidhet me cilësinë e tokës; ai varet nga fakti nëse personi që e zotëron mund të thotë “kjo është e imja” dhe ligji ta mbështesë realisht këtë pretendim.

Zimbabve e ka bërë tashmë këtë eksperiment dhe rezultatet nuk lënë shumë vend për paqartësi.

Eksperimenti që Zimbabve tashmë e ka kryer

Përpara vitit 2000, Zimbabve quhej shpesh “hambari i Afrikës Jugore”. Më pas erdhi Programi i Përshpejtuar i Reformës së Tokës (Fast Track Land Reform Programme, FTLRP), i nisur atë vit dhe i formalizuar përmes Ligjit për Përvetësimin e Tokës të vitit 2002.

Rreth 4,500 fermerë të bardhë që drejtonin ferma tregtare u larguan nga pronat e tyre. Pjesa më e madhe e tokës iu rishpërnda fermerëve të vegjël sipas modelit A1 dhe një numri më të vogël operatorësh të rinj tregtarë sipas modelit A2.

Brenda pak vitesh, numri i fermave të mëdha tregtare ra me rreth 75%, ndërsa prodhimi kombëtar i drithërave u ul nga 2.15 milionë tonë në periudhën 1999/2000, në 1.57 milionë tonë një vit më pas. Deri në vitin 2004, prodhimi i përgjithshëm bujqësor kishte rënë me rreth 30%. Një vend që më parë eksportonte ushqime u bë i varur nga ndihmat ushqimore.

Asgjë nga këto nuk ndodhi sepse toka humbi pjellorinë. Shumica e zotëruesve të rinj kishin vetëm një letër që u jepte të drejtën e përdorimit të tokës ose një kontratë qiraje 99-vjeçare, e cila nuk mund të përdorej si kolateral për kredi, të transferohej apo të mbrohej nga revokimi.

Por kjo nuk ishte një mangësi e rastësishme e sistemit. Një strukturë e tillë i mbante përfituesit të varur nga favori politik, në vend që t’i kthente në pronarë të mirëfilltë.

Rënia e bujqësisë nuk ishte faktori i vetëm që ndikoi në krizën që pasoi. Shpenzimet thuajse fiskale të Bankës së Rezervës së Zimbabvesë (RBZ) dhe ndërhyrja në Republikën Demokratike të Kongos e rënduan më tej situatën gjatë fillimit të viteve 2000.

Megjithatë, humbja e burimit më të madh të valutës së huaj të vendit hoqi rezervën që mund të kishte ndihmuar në përballimin e këtyre goditjeve. Shtypja e parasë për të mbuluar hendekun e shndërroi një krizë serioze në hiperinflacionin që arriti kulmin në vitin 2008.

Për shumicën e përfituesve, ajo që prodhoi FTLRP ishte e drejta e përdorimit të tokës pa pronësi të mirëfilltë: ajo që ekonomisti Hernando de Soto e quan “kapital i vdekur”, e kthyer në politikë shtetërore.

Marrëveshja Globale e Kompensimit e vitit 2020 ende e detyron qeverinë të paguajë 3.5 miliardë dollarë vetëm për përmirësimet e kryera në ferma, një faturë që ende nuk është shlyer dhe që nuk përfshin vetë vlerën e tokës.

Përllogaritja ekonomike, jo vetëm pronësia

Mises argumentonte se problemi themelor i përllogaritjes në një ekonomi socialiste nuk ishte mungesa e vullnetit të mirë, por mungesa e sinjaleve të çmimeve, të cilat i tregojnë një ekonomie nëse burimet po përdoren në mënyrë efikase.

Çdo vendim për bujqësinë apo investimet mbështetet mbi pritshmëritë për të ardhmen dhe të drejtat e sigurta të pronësisë i bëjnë këto pritshmëri të bazuara në një kuadër të parashikueshëm, në vend që t’i kthejnë në një bast.

Kur pronësia varet nga favori politik, siç ka ndodhur në Zimbabve që prej vitit 2000, ndryshojnë edhe arsyet për të investuar: përse një fermer duhet të mbjellë një kulturë që kërkon vite për të dhënë prodhim, nëse kontrata e tij e tokës mund të revokohet nga një burokrat, në vend që të mbrohet në gjykatë?

Sipas autorit, problemi nuk ka qenë asnjëherë mungesa e ambicies sipërmarrëse. Ajo që ka munguar është siguria institucionale, pikërisht ajo që FTLRP nuk arriti të siguronte, edhe pse, sipas objektivit të tij të ngushtë, ia doli të rishpërndante tokën.

Hayek dhe njohuritë që asnjë ministër nuk i zotëron

Argumenti i Hayek në The Use of Knowledge in Society ishte se informacioni i nevojshëm për shpërndarjen efikase të burimeve është i shpërndarë mes miliona individëve, secili prej të cilëve zotëron njohuri që një planifikues qendror nuk mund t’i ketë.

Shteti i Zimbabvesë e dinte se sa hektarë donte të rishpërndante dhe kujt dëshironte t’ia jepte tokën, por nuk mund të dinte, fermë më fermë, se cilët përfitues kishin aftësitë e nevojshme për ta shfrytëzuar atë në mënyrë produktive.

Mund të argumentohet se sistemi as nuk ishte projektuar për ta optimizuar këtë aspekt: një fermer që zotëron një titull pronësie të transferueshëm ka më pak arsye për t’iu bindur pushtetit sesa dikush të cilit e drejta mbi tokën mund t’i revokohet.

Komisioni Utete i ngritur nga vetë qeveria në vitin 2003 konstatoi se administrimi karakterizohej nga paqartësi të mëdha mbi zotërimin e tokës, si dhe nga raste kur përfituesve me lidhje politike u ishin dhënë disa ferma.

Një sistem funksional i të drejtave të pronësisë nuk kërkon që shteti t’i dijë të gjitha këto. Ai kërkon që pronarët, huadhënësit dhe blerësit t’i përcaktojnë ato përmes shkëmbimit, sepse në këtë mënyrë njohuritë e shpërndara shndërrohen në vendime ekonomike.

Zimbabve e zëvendësoi shkëmbimin me shpërndarjen administrative dhe, si rrjedhojë, kreditimi i bujqësisë u tkurr ndjeshëm. Një kontratë qiraje 99-vjeçare pa të drejtë transferimi nuk ka vlerë si kolateral për një bankë.

Prodhimi nuk është akumulim kapitali

Një fermer mund të kultivojë misër në një parcelë pa e shndërruar atë në kapital. Kultivimi i tokës është prodhim; përdorimi i saj si kolateral, shitja apo kalimi te fëmijët me një titull të qartë pronësie përbën akumulim pasurie. Dhe është pikërisht ky akumulim që krijon pasuri ndërmjet brezave.

Politika e tokës në Zimbabve nuk është përballur asnjëherë siç duhet me këtë dallim: ajo është përqendruar te përcaktimi se kush e përdor tokën, jo nëse përdoruesit mund ta shndërrojnë atë në një aktiv që vazhdon të ketë vlerë edhe pas përfundimit të një sezoni bujqësor.

Sipas Israel Kirzner, sipërmarrësi është ai që dallon mundësi biznesi që të tjerët nuk i kanë parë. Por këto mundësi nuk mund të shfrytëzohen pa një sistem që garanton sigurinë e pronës dhe u jep sipërmarrësve mundësinë të investojnë.

Një tregtar që dallon mundësinë për të ndërtuar një magazinë në një zonë rurale nuk mund ta realizojë investimin në një tokë, statusi juridik i së cilës mund të ndryshojë pas riorganizimit të ardhshëm të qeverisë.

Mundësia mbetet e pashfrytëzuar dhe kostoja paguhet në heshtje, në formën e bizneseve që nuk hapen kurrë.

Böhm-Bawerk: Kapitali si strukturë, interesi si çmimi i tij

Një nga idetë themelore të Böhm-Bawerk ishte se kapitali nuk është thjesht para e ruajtur në një kasafortë. Ai është struktura e akumuluar e mjeteve, infrastrukturës, kafshëve për mbarështim dhe njohurive të specializuara që e bëjnë procesin e prodhimit më të ndërlikuar dhe, si rrjedhojë, më produktiv.

Teoria e tij e agio-s e lidhte interesin me një fakt të thjeshtë: njerëzit u japin më shumë vlerë të mirave të disponueshme sot sesa së njëjtës sasi të mirash që do të jenë të disponueshme në të ardhmen. Për këtë arsye, të mirat e së ardhmes tregtohen me një zbritje ndaj atyre të sotme.

Interesi është çmimi i këtij hendeku, ndërsa zgjerimi i strukturës së kapitalit kërkon kursime reale: burime që nuk përdoren për konsum të menjëhershëm, por ridrejtohen drejt fazave të hershme të prodhimit.

Sektori i bujqësisë tregtare në Zimbabve përpara vitit 2000 përfaqësonte pikërisht këtë lloj strukture të akumuluar: sisteme ujitjeje, programe mbarështimi, fabrika përpunimi, logjistikë eksporti dhe dekada njohurish agronomike, të ndërtuara përmes brezave të tërë riinvestimesh.

FTLRP e shpërbeu këtë strukturë brenda pak vitesh. Pajisjet u çmontuan dhe u shitën për skrap, tufat e bagëtive u shpërndanë dhe impiantet mbetën jashtë funksionit.

Kjo nuk përfaqëson thjesht humbje prodhimi për një sezon. Është një proces dekapitalizimi, i imponuar brenda pak vitesh mbi një strukturë që kishte kërkuar breza të tërë për t’u ndërtuar, jo si rezultat i një zhvendosjeje drejt kursimit, por përmes konfiskimit të drejtpërdrejtë.

Böhm-Bawerk shmangu teorinë monetare dhe i trajtoi krizat si ngjarje aksidentale dhe jo sistematike. Ekonomistët e mëvonshëm të Shkollës Austriake u mbështetën në teorinë e tij të agio-s për të shtuar një element që ai nuk e kishte trajtuar: normat e interesit të tregut nuk pasqyrojnë vetëm preferencën kohore, por edhe çdo rrezik që qëndron mes huadhënësit dhe shlyerjes së kredisë.

Normat e kreditimit në praktikë përfshijnë mbi preferencën kohore edhe rrezikun e monedhës, inflacionit dhe rrezikun sovran. Sipas autorit, këto rreziqe lidhen me historikun e keqmenaxhimit: ndryshimet e vazhdueshme të monedhës, financimin e deficitit përmes krijimit të parasë dhe një shtet që anashkalon të drejtat e pronësisë kur i leverdis.

Normat e larta të interesit nuk përcaktohen nga qeveria; ato janë përgjigjja e tregut ndaj dy dekadave gjatë të cilave prona dhe monedha janë trajtuar si të negociueshme.

Kush e paguan realisht koston e pronësisë së pasigurt

Të drejtat e pronësisë shpesh trajtohen si një shqetësim që u përket njerëzve në gjendje të mirë ekonomike. Por, e kundërta është e vërtetë.

Një familje e pasur ka aktive dhe alternativa të tjera. Një fermer i vogël që zotëron vetëm një parcelë ka pikërisht atë pronë si mbrojtjen e vetme nga varfëria. Nëse ky aktiv nuk mund të mbrohet ligjërisht, të përdoret si kolateral apo t’u lihet trashëgim brezave të ardhshëm, atëherë nuk ekziston asnjë rezervë sigurie.

FTLRP iu përgjigj një pabarazie reale të trashëguar nga periudha koloniale, por zëvendësimi i një sistemi të pasigurt me një tjetër nuk e shndërroi këtë padrejtësi historike në pasuri të qëndrueshme. Përkundrazi, la miliona njerëz me një aktiv që, në rastin më të mirë, funksionon si tokë për mbijetesë dhe, në rastin më të keq, si “kapital i vdekur”.

Të drejtat e pronësisë duhet gjithashtu të dallohen nga përdorimi i thjeshtë i tokës. Një sistem funksional kërkon rregulla të qarta për titujt e pronësisë dhe zbatim të barabartë të tyre, pra sundim të ligjit dhe jo afërsi me pushtetin.

Auditimet e tokës në Zimbabve kanë konstatuar vazhdimisht raste të zotërimit të disa fermave nga persona me lidhje politike, ndërkohë që fermerët e zakonshëm kanë pritur me vite për të marrë titujt e pronësisë.

Kur toka shndërrohet në politikë

Kur shteti bëhet shpërndarësi kryesor i tokës, pyetja kryesore nuk është më se kush mund ta shfrytëzojë më mirë një fermë, por kujt i detyrohet një favor.

Edhe sipërmarrja përshtatet me këtë realitet: operatorët fillojnë të konkurrojnë për akses politik në vend që të konkurrojnë për klientë, ndërsa kapitali ndjek privilegjin dhe jo kërkesën e tregut.

Ky nuk është kapitalizëm në një formë tjetër. Është pikërisht mekanizmi i shpërndarjes së burimeve për të cilin Mises dhe Hayek paralajmëruan se do të prodhohej nga planifikimi qendror, i vëzhguar në kohë reale në sektorin bujqësor të një vendi.

Çfarë duhet të bëjë realisht Zimbabve

Objektivi i deklaruar i FTLRP, zgjerimi i aksesit në tokë përtej një grupi të vogël që kishte qenë historikisht i privilegjuar, nuk ishte i gabuar.

Por rishpërndarja pa tituj pronësie që mund të transferohen dhe të përdoren si garanci për kredi nuk e përmbush këtë objektiv. Ajo vetëm e zhvendos të njëjtin problem te zotëruesit e rinj.

Një politikë e tokës që synon të krijojë pasuri do të duhej t’i shndërronte letrat e përdorimit dhe kontratat e qirasë në tituj pronësie të transferueshëm, të krijonte një regjistër të pronave mbi të cilin bankat mund të mbështeten për të dhënë kredi dhe të zbatonte të njëjtat rregulla si për një fermer të vogël, ashtu edhe për të afërmin e një ministri, pa ndryshuar rishpërndarjen e tokës që tashmë është kryer.

Kjo do të kërkonte përfundimin e asaj që FTLRP nuk e bëri kurrë: shndërrimin e tokës së përdorur në kapital.

Zimbabve nuk ka nevojë të pyesë nëse mund ta përballojë koston e garantimit të të drejtave të sigurta të pronësisë. Vendi e ka paguar tashmë faturën: me prodhimin bujqësor të humbur pas vitit 2000, me hiperinflacionin që pasoi dhe me detyrimin prej 3.5 miliardë dollarësh për kompensimet, të cilin ende po përpiqet ta shlyejë.

Reforma e ardhshme nuk ka pse të jetë një tjetër skemë e madhe rishpërndarjeje. Ajo duhet të përqendrohet te një objektiv më i ngushtë, por më i vështirë: të garantojë që kushdo i cili zotëron tokë, të mund ta ketë atë realisht në pronësi./ Mises.org