Një avokat amerikan, një bankier dhe një ish-spiun hartuan një plan për të parandaluar një Armagedon bërthamor. U duhej vetëm t’ia tregonin presidentit rus
Në orët e para të mëngjesit të 3 marsit 2022, Richard Conn, një avokat në Weston, Connecticut, mori një telefonatë nga Moska, ku paralajmërohej se bota ishte në prag të një lufte bërthamore.
Conn kishte folur me personin në anën tjetër të telefonit vetëm një herë që kur ishte larguar nga Rusia, 15 vjet më parë. Por, siç bërtiti burri përmes linjës së enkriptuar, këto ishin kohë dëshpëruese. Kishte kaluar një javë që kur Vladimir Putin kishte urdhëruar pushtimin në shkallë të plotë të Ukrainës dhe lufta e presidentit rus nuk po shkonte sipas planit.
“Ky është një kërcënim ekzistencial për ne”, i tha telefonuesi Conn-it. “Ne e dimë se Shtetet e Bashkuara po përpiqen të na shkatërrojnë.” Ai këmbëngulte se Putini ishte gati të përdorte armë bërthamore taktike në Ukrainë për ta fituar luftën. SHBA-ja duhej ta kuptonte këtë. “Ju po ecni kuturu drejt Luftës së Tretë Botërore”, tha ai.
Conn e dinte se rusi kishte lidhje të nivelit më të lartë në Kremlin dhe nuk e kishte dëgjuar kurrë kaq të trazuar. Biznesmeni i tha se po merrte rreziqe të mëdha vetëm duke folur me Conn-in.
Conn u përpoq ta qetësonte telefonuesin. I tha se gjatë muajve të fundit kishte diskutuar idetë e tij për krijimin e një kanali të fshehtë komunikimi me Moskën me Eric Green, drejtorin e lartë për Rusinë në Këshillin e Sigurisë Kombëtare të SHBA-së. Conn dhe biznesmeni nisën të shqyrtonin mënyra për të kontaktuar persona pranë Putinit, të cilët mund ta bindnin të mos e përshkallëzonte luftën. Rusi premtoi se do të takohej për drekë me Yuri Ushakov-in, këshilltarin e Putinit për politikën e jashtme.
Kur Conn e mbylli telefonin, ishte gati ora katër e mëngjesit. Për dy ditët në vijim, mezi fjeti. Pasi arriti të mblidhte veten, i dërgoi një mesazh Green-it në Signal. Green e telefonoi brenda një ore. Ai i tha se kjo nuk ishte hera e parë që SHBA-ja kishte dëgjuar se Putini po shqyrtonte mundësinë e një sulmi bërthamor. Conn e dinte se duhej të vepronte. “Thjesht ndjeva një përgjegjësi të jashtëzakonshme për të bërë gjithçka që ishte e mundur nga ana ime”, thotë ai.
Conn ishte tërhequr nga Rusia që kur kishte kaluar një verë në Leningrad si student, në fund të viteve 1970. Pas rënies së Bashkimit Sovjetik, ai u zhvendos me familjen në Moskë, i etur të jepte kontributin e tij për ta ndihmuar presidentin Boris Jelcin të drejtonte tranzicionin e Rusisë drejt demokracisë dhe kapitalizmit.
Ai u kthye gjatë mandatit të parë të Putinit, kur kompanitë ruse po fitonin me shpejtësi terren në tregjet globale. “Ndjeva se në atë periudhë kishte sërish mundësi për të qenë i dobishëm në ndihmën ndaj Rusisë”, thotë ai. “Një nga dobësitë e mia, besoj, është se më pëlqen të ndiej që jeta ime ka njëfarë kuptimi.”
Conn-i, 68 vjeç, energjik dhe plot gjallëri, krenohet se zotëron “një kombinim cilësish që funksionojnë mjaft mirë së bashku”. Ai e kishte paraqitur për herë të parë idenë e tij për një kanal të fshehtë komunikimi në vitin 2021, pak pasi Green-i, një diplomat amerikan i karrierës, kishte marrë përsipër dosjen e Rusisë në Këshillin e Sigurisë Kombëtare, nën presidentin e ri amerikan, Joe Biden.
Conn shpjegoi idenë e tij për të angazhuar ish-të mërguar amerikanë që kishin jetuar në Rusi, me qëllim përmirësimin e marrëdhënieve me Moskën. Duke përfshirë amerikanë me kontakte të nivelit të lartë në Rusi për të punuar në heshtje mbi çështje të ndjeshme, shpjegoi Conn, SHBA-ja mund të shqyrtonte ide që përndryshe nuk do të dilnin kurrë në dialogun zyrtar diplomatik. Green e nxiti të përgatiste një dokument me propozimin dhe t’ia dërgonte.
Deri në prill 2022, bisedimet e paqes mes Rusisë dhe Ukrainës në Stamboll kishin dështuar. Putini, i cili nuk ua kishte treguar paraprakisht shumicës së zyrtarëve të tij të lartë planet për luftën, vazhdoi ofensivën dhe u izolua gjithnjë e më shumë. Conn thotë se Green-i i kishte thënë që SHBA-ja nuk po zhvillonte bisedime thelbësore me Rusinë, as në nivel qeveritar dhe as prapa skenave. Green e kundërshton këtë version. Avokati mendoi se kishte dalluar një mundësi. Ai u përpoq të gjente mënyrën se si mund t’i drejtohej Putinit dhe se kush mund t’ia përcillte mesazhin.
Conn, ish-partner në pronësi të kapitalit në firmën prestigjioze ligjore Latham & Watkins, ka ndier gjithmonë se mund të jepte më shumë. Kur ishte 19 vjeç dhe punonte në një anije turistike sovjetike, KGB-ja i tha se një ditë mund të bëhej president i SHBA-së dhe u përpoq ta rekrutonte. Conn refuzoi me mirësjellje.
Vite më vonë, ai refuzoi një propozim të ngjashëm nga CIA, e cila kishte mbetur e impresionuar nga puna e tij për hartimin e reformave ligjore për qeverinë e Jelcinit. Ai është një shahist mjaft i zoti dhe ateist i vendosur, i cili ka shkruar një libër mbi rritjen etike të fëmijëve, të lirë nga “indoktrinimi fetar”.
Megjithatë, për t’ia përcjellë propozimin e tij Putinit, Conn-it i duhej një pikë hyrjeje. Plani që kontakti i tij rus të lidhej me Ushakov-in nuk dha rezultat. Kështu, Conn kontaktoi Bob Foresman-in, një bankier amerikan investimesh. Foresman është 58 vjeç, energjik, me sy blu të ndezur dhe flokë të zinj kaçurrela. Ai u rrit gjatë periudhës më të tensionuar të Luftës së Ftohtë.
Kur ishte 15 vjeç, pa në televizor filmin The Day After, i cili paraqiste pasojat e një holokausti bërthamor në Amerikën e mesme, pasi SHBA-ja dhe Bashkimi Sovjetik hynin në luftë. “Mbaj mend që e pashë atë film dhe mendova: nuk e di se çfarë profesioni do të ishte ky, por të sigurohesh që kjo të mos ndodhë — nuk mund të ketë mision më të lartë”, thotë ai.
Foresman duket një partner i pazakontë për Conn-in. Në fillim të viteve 1990, ai përjetoi atë që e përshkruan si një përvojë fetare të rilindjes shpirtërore. “Pse më ka vendosur Zoti në këtë planet?”, pyeti veten. Duke besuar se përgjigjja lidhej me mposhtjen e komunizmit, ai kaloi verën e vitit 1991 si praktikant në Moskë. Gjatë një udhëtimi në Kiev, u njoh me gruan e tij të ardhshme, kur hyri në një dyqan lulesh. Kur Bashkimi Sovjetik u shpërbë më vonë atë vit, Foresman kërkoi një mënyrë të re për ta vënë në jetë misionin që ndiente se kishte. Ai u punësua si konsulent në një projekt të Bankës Botërore për këshillimin mbi privatizimin në Ukrainë, u zhvendos në Kiev dhe u martua.
Në fillim të viteve 2000, Foresman mori një pozicion drejtues në degën e investimeve të Dresdner Bank në Moskë. Puna i dha mundësinë të kuptonte se si SHBA-ja dhe Rusia mund të komunikonin në heshtje përmes qarqeve të biznesit. Kur Donald Trump doli si kandidati kryesor i Partisë Republikane në vitin 2016, Foresman përcolli një ftesë të Kremlinit që Trump të mbante një fjalim në konferencën kryesore të Rusisë në Shën Petersburg.
Pas fitores së Trumpit në zgjedhje, Foresman kontaktoi ekipin e tranzicionit, duke kërkuar një rol në çështjet që lidheshin me Rusinë. Administrata nuk i ofroi atëherë një post, por ai vazhdoi të kërkonte mënyra për të dhënë kontributin e tij. “Këto gjëra më kanë interesuar gjithmonë më shumë”, thotë Foresman. “Bankingu i investimeve thjesht më siguron të ardhurat për të paguar faturat.”
Dy burrat nuk ishin takuar më parë. Por në shtator 2022, kur Conn i shpjegoi idenë e tij për të kontaktuar Putinin gjatë një dreke në restorantin Rye Grill and Bar, pranë shtëpisë së Foresman-it në periferi të Nju-Jorkut, bankieri gati u hodh nga kabina ku ishin ulur. Conn mbeti i habitur nga entuziazmi rinor i Foresman-it për rolin e paqebërësit. Ishte e vështirë të gjeje rastin për të thënë një fjalë mes ndërhyrjeve të tij.
Foresman tha se i kishte paraqitur një propozim të ngjashëm edhe Green-it. Ai ndante frikën e Conn-it se pushtimi i Ukrainës nga Putini mund të përfundonte në një konflikt bërthamor dhe të përshkallëzohej në një luftë të drejtpërdrejtë me SHBA-në. Atë pranverë, ai kishte kaluar një pjesë të aseteve të tij financiare në para të gatshme dhe kishte nisur të kërkonte prona në Uruguai, vend që mendonte se do të ishte i sigurt nga pasojat radioaktive të një shpërthimi atomik.
Foresman tha se njihte dikë që mund ta parandalonte një skenar të tillë. Matthias Warnig, një ish-spiun i Gjermanisë Lindore, i cili kishte punuar me të në Dresdner Bank, ishte një nga të paktët njerëz aq pranë Putinit sa mund të takohej personalisht me të. Ndërsa Foresman fliste për misionin e tij paqeruajtës në terma fetarë, Conn-i, ateist i devotshëm, ndjeu sikur lutjet e tij më në fund ishin dëgjuar.
Warnig pranoi ta dëgjonte personalisht Conn-in në Zyrih, më 4 tetor 2022. Para takimit, Conn ndiente mbi supe peshën e gjithë botës. Mediat amerikane sapo kishin raportuar se Shtëpia e Bardhë ishte e shqetësuar se Putini mund të përdorte një armë bërthamore në Ukrainë dhe kishte nisur të shqyrtonte skenarë të mundshëm reagimi. Në dush, Conn këndoi këngën e grupit REM, “It’s the End of the World As We Know It (and I Feel Fine)”, për të qetësuar nervat. Kur zbriti në restorantin e hotelit Hilton pranë aeroportit, Warnig dhe Foresman po e prisnin në një sallë ngrënieje të boshatisur, me pamje nga pylli Hardwald. Të tre u drejtuan drejt një tavoline në pjesën e pasme të sallës.
Warnig, me trupin e një lojtari të fuqishëm në vijën e parë të një ekipi regbie, flet me zë të ulët dhe i zgjedh fjalët me kujdes. Ai ka autoritetin dhe peshën e një burri shtatlartë, si Sydney Greenstreet në filmin The Maltese Falcon. Ai i tregoi Conn-it për punën e tij në shërbimin e fshehtë të Gjermanisë Lindore, Stasi, dhe për marrëdhënien me Putinin, të cilit i referohej si “miku im”. Gjatë viteve 1990, të dy kishin kaluar shumë mbrëmje të gjata duke pirë në Shën Petersburg me kolegët e Putinit, të cilët tani mbanin shumicën e posteve më të larta në Moskë.
Warnig tha se Putini nuk i kishte treguar për planet e tij për të pushtuar Ukrainën. Miku i tij ndiente pakënaqësi të thellë për poshtërimet që, sipas tij, i kishte shkaktuar Perëndimi në të kaluarën dhe besonte se e kishin detyruar të vepronte. Tani, pas pengesave në fushën e betejës, Putini ishte përgjigjur duke aneksuar Donbasin në lindje dhe dy rajone të tjera ukrainase, të pushtuara pjesërisht. Publikisht, ai kishte deklaruar se do të “përdorte të gjitha mjetet që kemi në dispozicion” për të mbrojtur territoret e pushtuara. Ky ishte një kërcënim i maskuar mezi për luftë bërthamore.
I kthyer së fundmi nga Moska, Warnig ishte i shqetësuar se lufta mund të përshkallëzohej. Dy vite izolimi pothuajse total gjatë pandemisë së COVID-19 e kishin rënduar ndjeshëm presidentin. Ai u kërkonte të gjithë vizitorëve, përfshirë shefin e kabinetit të tij, të qëndronin në karantinë për periudha të gjata.
Ata që e bënin këtë uleshin në skajin tjetër të një tavoline të gjatë. Warnig tha se ishte takuar me disa prej bashkëpunëtorëve më të afërt të Putinit. Ata fillimisht u përpoqën ta kuptonin me kujdes se çfarë mendonte, përpara se të kuptonin se edhe ai ndante frikën e tyre. Kur u ndanë, njëri prej tyre e përqafoi. Warnig vendosi të mos futej në karantinë dhe foli me mikun e tij në telefon nga zyra e shefit të kabinetit. Të dy kujtuan dekadat e miqësisë së tyre.
Pavarësisht sjelljes së përzemërt dhe atërore të gjermanit, Conn u impresionua nga shqetësimi i dukshëm i Warnig-ut për situatën aktuale. Përshkrimi që ai i bëri kushteve në të cilat jetonte Putini i kujtoi Conn-it bunkerin e Hitlerit; Conn shqetësohej se Putini mund ta shihte luftën bërthamore si një formë vetëvrasjeje. Ai shpjegoi marrëdhënien e tij me Green-in, theksoi vazhdimisht se nuk punonte për qeverinë amerikane dhe paraqiti një propozim të mundshëm për t’ia përcjellë Putinit. “Duhet ta bëjmë këtë”, u tha Warnig të dyve. “Askush tjetër nuk po bën asgjë. Nuk ka komunikim. Duhet të gjejmë një zgjidhje.”
Të tre burrat nisën menjëherë të skiconin mënyrën se si mund të krijonin një kanal komunikimi. Warnig tha se mund të fliste hapur me mikun e tij, ta kundërshtonte dhe t’ia përcillte mesazhin me saktësi. Kur Warnig shkoi në tualet, Conn dhe Foresman shkëmbyen një vështrim. “Oh, dreqi e mori”, mendoi Foresman. “Kjo është vërtet e rrezikshme.”
Kur Foresman nisi punën në Dresdner Bank në vitin 2001, eprorët e paralajmëruan se drejtuesi i operacioneve të bankës në sektorin e shërbimeve bankare tregtare në Rusi kishte lidhje me presidentin e ri. Duke parandier një përplasje të mundshme, Foresman kontaktoi kolegun e tij të ri. Një mëngjes herët, në janar të atij viti, Matthias Warnig u shfaq në sallën e ngrënies së hotelit Metropol, një ndërtesë e epokës cariste përballë Teatrit Bolshoi.
Warnig dhe Foresman zbuluan shpejt se kishin një qëllim të përbashkët. Në një festë për ditëlindjen e një kolegu, Foresman e veçoi Warnig-un dhe i propozoi të krijonin një kanal privat komunikimi mes Putinit dhe presidentit të ardhshëm amerikan, George W. Bush. Amerikani kishte frikë se zyrtarë të mbetur nga regjimi i Jelcinit në Kremlin mund t’i kontrollonin informacionet që i përcilleshin Putinit, për të mbrojtur interesat e tyre personale.
Disa ditë më vonë, Warnig u shfaq në zyrën e Foresman-it. “Jam gati”, i tha. Foresman ndihmoi në organizimin e një takimi mes Warnig-ut dhe tre ish-senatorëve amerikanë, të cilët udhëtuan drejt Moskës, vlerësuan përpjekjet e Putinit për reforma dhe më pas ia përcollën Bush-it sugjerimet e gjermanit. Foresman beson se këndvështrimi i Warnig-ut ishte vendimtar për ta ndihmuar Bush-in të krijonte një marrëdhënie të ngrohtë me Putinin në takimin e tyre të parë, atë verë. “Thjesht ndieja sikur Zoti po më vendoste në këtë situatë, si Forrest Gump”, thotë Foresman.
Ndërsa të dy burrat zgjeronin biznesin e Dresdner Bank në Rusi, u bë e qartë se përmasat e lidhjeve të Warnig-ut ishin nënvlerësuar rëndë. Në vitin 2005, The Wall Street Journal botoi një artikull ku raportonte se Warnig kishte shërbyer më parë si major në Stasi, shërbimin e inteligjencës së Gjermanisë Lindore, dhe ishte miqësuar me Putinin kur presidenti i ardhshëm punonte në Dresden gjatë viteve 1980. Frank Weigelt, ish-eprori i tij në Stasi, i tha gazetës: “Gjenialiteti i Warnig-ut qëndronte te përdorimi i miqësisë personale, dhe jo i ideologjisë, si motiv për bashkëpunim.”
Warnig pretendon se e kishte takuar Putinin vetëm në fillim të viteve 1990, pasi të dy ishin larguar nga bota e inteligjencës dhe Putini punonte në zyrën e kryetarit të bashkisë së Shën Petersburgut. Megjithatë, deri në vitin 1993, marrëdhënia e tyre ishte bërë aq e ngushtë sa Putini dërgoi dy vajzat e tij të mëdha të jetonin me Warnig-un në Gjermani, pasi bashkëshortja e tij, Lyudmila, u plagos rëndë në një aksident automobilistik.
Zbulimet për të kaluarën e tij në Stasi nuk e ndalën ngjitjen e Warnig-ut në botën e biznesit rus, e cila dominohej gjithnjë e më shumë nga ish-agjentë të KGB-së dhe njerëz të besuar të Putinit. Ai u bë anëtar i bordeve drejtuese të kompanive shtetërore si Rosneft, gjiganti rus i naftës, dhe Bank Rossiya, të cilën më vonë Departamenti i Thesarit i SHBA-së e përshkroi si “bankën personale të zyrtarëve të lartë”. As këto zbulime nuk e larguan Foresman-in, karriera e të cilit vazhdoi të ngrihej pasi ai u largua nga Dresdner Bank në mesin e viteve 2000.
“Jezusi thotë: ‘Jini të pafajshëm si pëllumbat dhe të zgjuar si gjarpri’. Ose, besoji, por verifikoje”, thotë Foresman, duke zbërthyer një maksimë të Luftës së Ftohtë.
Në bankë, Foresman duhej të ishte eprori i Warnig. Pas disa javësh, ai i kërkoi Dresdner-it që raportimin e tij ta kalonte te Warnig. E konsideronte gjermanin një burim këshillash të vlefshme. Në një rast, Warnig e pyeti Foresmanin nëse bashkëshortja e tij e kishte takuar sekretaren e re, një “grua flirtuese dhe tërheqëse”. Kur Foresman u përgjigj se jo, Warnig e pa me një shikim domethënës dhe tha vetëm: “Bob”. “Ai po kujdesej për mua dhe martesën time, dhe thjesht nuk donte që të gjendesha në një situatë që mund të më komprometonte”, thotë Foresman. Sekretarja u largua nga puna.
Gradualisht, Warnig mori një rol gjithnjë e më të rëndësishëm në ndërtimin e urave lidhëse mes Rusisë dhe Perëndimit. Ai drejtoi Nord Stream-in, projektin për ndërtimin e gazsjellësve drejt Gjermanisë, të cilët anashkalonin Ukrainën, dhe u bë një figurë e përhershme në Konferencën e Sigurisë në Mynih, ku fitonte simpatinë e zyrtarëve perëndimorë.
“Është një ari i madh, i ngrohtë dhe i përkëdhelshëm”, thotë Fiona Hill, ish-zyrtare e lartë amerikane e sigurisë kombëtare për çështjet e Rusisë, e cila kishte studiuar në Harvard së bashku me Foresmanin. “Një pjesë e ndikimit të tij vjen pikërisht nga fakti se duket kaq dashamirës.” Sipas saj, Warnig e përforcon qëllimisht këtë imazh. “Ai synon t’i vërë njerëzit në gjumë, duke i bërë të besojnë se kemi të bëjmë me një miqësi të sinqertë, pa interesa të fshehta. Kjo i leverdis kur disa njerëz nuk e marrin seriozisht. Por ai është jashtëzakonisht serioz.”
Zyrtarët amerikanë e shihnin Warnigun si një mënyrë për të arritur drejtpërdrejt te Putini. “Mbaj mend që diskutuam se kush kishte kontakte të rregullta me Putinin dhe se me kë prej tyre kishim edhe ne kontakte të rregullta. Lista ishte shumë e shkurtër”, thotë Michael McFaul, ambasador i SHBA-së në Rusi gjatë presidencës së Barack Obamës. “Ishin Henry Kissinger, [drejtori i atëhershëm ekzekutiv i Exxon-it] Rex Tillerson dhe Steven Seagal. Matthias do të ishte në krye të asaj liste.”
Në ditët pas takimit në Zyrih, alarmi se Rusia mund të përdorte një armë bërthamore u bë edhe më i madh. Biden i tha një grupi donatorësh se Putini “nuk po bënte shaka” dhe paralajmëroi: “Nuk jemi përballur me mundësinë e Armagedonit që nga koha e Kennedy-t dhe Krizës së Raketave Kubane.”
Conn i shkroi Greenit, duke i dërguar një përmbledhje të hollësishme të takimit me Warnigun. Më pas, Green e telefonoi Connin përmes aplikacionit Signal. “Kam disa mesazhe që dua t’i përcjellësh te Matthias, në mënyrë që ai t’ia përcjellë Putinit nga ana e Shtëpisë së Bardhë”, i tha. Conn ndodhej në Moldavi për një udhëtim pune. Ishte larguar për pak nga një darkë pune dhe nuk kishte asgjë ku të shënonte mesazhet e Greenit. Kështu, i mësoi përmendësh.
Conn mbeti i habitur. “E gjithë kjo kishte marrë shumë shpejt një shkallë konkretësie jashtëzakonisht të lartë”, thotë ai. Por nuk kishte kohë për të reflektuar. Ai fluturoi për t’u takuar me Warnigun në klubin e golfit Tuniberg, pranë shtëpisë së gjermanit në Pyllin e Zi. Teksa hanin një omëletë, Conn i tha: “Siç të kam thënë, unë nuk flas në emër të SHBA-së. Por në këtë rast të vetëm, po. Dhe kam disa fjali të caktuara që do të t’i përcjell, të cilat vijnë nga Shtëpia e Bardhë dhe synojnë t’i transmetohen mikut tënd nga ti.”
Conn i lexoi mesazhet me zë. “SHBA-ja nuk po ndjek një politikë të ndryshimit të regjimit. Nuk po përpiqemi ta shkatërrojmë Rusinë. Nuk ekziston asnjë kërcënim ekzistencial. Po përpiqemi të mbështesim rendin ndërkombëtar dhe OKB-në. Duam paqe.”
Warnig dhe Conn diskutuan se si duhej t’i përcillej mesazhi Putinit. Gjermani tha se ndihej i lirë t’i thoshte mikut të tij gjithçka, por Putini do ta shpërfillte mesazhin nëse Warnig nuk do të kishte një mandat për t’u marrë me këtë çështje. Warnig besonte se lufta ishte një gabim i tmerrshëm dhe i kishte thënë tashmë Putinit se pushtimi i Rusisë nuk do të sillte fitues. Por Putini jetonte brenda një flluske informacioni, ku i përcilleshin vetëm lajmet e mira të përzgjedhura nga fusha e betejës. Kur Conn u largua, të dy burrat u përqafuan. “Ishim ende shumë larg daljes nga rreziku”, thotë ai.
Më 11 tetor, udhëheqësit e G7-s e paralajmëruan Putinin për “pasoja të rënda” nëse Rusia do të përdorte armë bërthamore. Megjithatë, frika se Rusia mund t’i përdorte ato vazhdonte të rritej. Ukraina po e detyronte ushtrinë ruse të tërhiqej në mënyrë gjithnjë e më poshtëruese nga Hersoni dhe Zaporizhja, dy territoret e tjera që Putini sapo i kishte shpallur pjesë të Rusisë. Ministri rus i Mbrojtjes telefonoi papritur homologët e tij amerikanë, britanikë dhe francezë për të pretenduar se Ukraina po përgatiste një “bombë të pistë”. Këto pretendime vetëm sa shtuan shqetësimin se vetë Putini mund të ishte gati të shtypte butonin bërthamor.
Kur Warnig u kthye nga Rusia, ai i ftoi Connin dhe Foresmanin të takoheshin me të në aeroportin e Frankfurtit më 26 tetor. Amerikanët po vonoheshin dhe për pak sa nuk e humbën Warnigun, i cili do të nisej për një pushim me kroçerë me familjen e tij, në brigjet e Afrikës. Ata mbërritën në aeroport në çastin e fundit, por Conn i tha Foresmanit se i duheshin disa minuta vetëm me Warnigun. Foresman shkoi të merrte pije dhe u ul në një tavolinë tjetër, ku bisedoi me bashkëshorten e Warnigut, Elenën.
Warnig i tha Connit se mbrëmjen e kaluar kishte qëndruar vetëm me mikun e tij. Ai lexoi nga blloku i shënimeve përgjigjen e Putinit. “Nuk kam zgjidhje tjetër veçse të vazhdoj operacionet ushtarake.” Por, vijoi Warnig duke lexuar, “jam plotësisht i hapur ndaj negociatave. Dua të flas për zgjidhje. Dua paqe për Ukrainën.” Bisedimet e Stambollit, të cilat dështuan në prill, mund të shërbenin si pikënisje për negociatat.
“Duhet ta zgjidhim këtë çështje. Dua që zgjidhja të zgjasë njëqind vjet”, lexoi Warnig. “Nëse [nuk ka] zgjidhje tjetër, do të vazhdoj përpara, duke e ditur se do të jetë e dhimbshme. Por nuk mund të kthehem pas dhe jam gati të luftoj.” Putini dëshironte që SHBA-ja të niste negociatat në nivel të lartë: Jake Sullivan, këshilltari amerikan për sigurinë kombëtare, duhej të telefononte homologun e tij rus, Yuri Ushakov.
Foresman u kthye me një gotë tjetër verë për Warnigun. “E di, nuk kam ardhur deri këtu vetëm për t’i shërbyer pije Matthias-it”, tha ai. Ata e ftuan të bashkohej me ta. Conni e pyeti Warnigun: “A mendon se kërcënimi bërthamor është ende i pranishëm?” Kishte vënë re se Warnig dukej më i çlirët se në takimet e mëparshme. “Jemi mirë”, u përgjigj Warnig.
Connit i dukej e pabesueshme se sa shpejt dukej se ishte zbehur kërcënimi. Më vonë, teksa po kthehej me makinë nga aeroporti, në radion e makinës nisi të luhej versioni i këngës “Let It Snow” nga grupi amerikan i soft rock-ut Chicago. Teksa dëgjoi seksionin e instrumenteve frymore të luante hyrjen e këngës, Conn u ndie sikur po fluturonte. “Nuk kisha qenë kurrë më i lumtur në jetën time”, thotë ai. Kriza bërthamore kishte marrë fund. Foresman kishte përmbushur misionin që kishte ndier për herë të parë kur, adoleshent, kishte parë filmin The Day After. “Është për të ardhur keq që nuk beson te Zoti, sepse Zoti të zgjodhi ty dhe të ngriti për këtë qëllim”, i tha ai Connit.
Të nesërmen, Putinit iu kërkua të komentonte mundësinë e një lufte bërthamore gjatë një konference për politikën e jashtme. Këtë herë, përgjigjja e tij ishte dukshëm më pajtuese. Ai pretendoi se Rusia nuk e kishte marrë kurrë në konsideratë përdorimin e armëve bërthamore dhe tha: “Nuk kemi nevojë ta bëjmë këtë. Për ne, nuk ka asnjë kuptim politik apo ushtarak.” Në javët që pasuan, Wall Street Journal raportoi se Sullivan kishte zhvilluar bisedime konfidenciale me Ushakovin dhe një tjetër zyrtar të lartë rus, si pjesë e përpjekjeve të SHBA-së për të shmangur një luftë bërthamore.
Conn dhe Foresman e interpretuan artikullin e gazetës si shenjë se mesazhi i Warnigut kishte dhënë efektin e synuar.
“Duket se gjërat po shkojnë drejt uljes së tensioneve. Ka shumë mundësi që përpjekjet tona të kenë luajtur një rol”, shkroi Conn në një mesazh në Signal.
“Eh, mendoj se në të vërtetë po u referohen para së gjithash përpjekjeve tona, fatmirësisht pa përmendur asnjë hollësi apo emër”, u përgjigj Foresman.
“Dakord. Thjesht po tregoja modesti, gjë që nuk e bëj zakonisht”, shkroi Conn.
“Nuk e dija që ishe i aftë për këtë”, u përgjigj Foresman.
Conn propozoi hapat e mëtejshëm. “Tashmë kaloi, uf! A të flasim apo të takohemi së shpejti për të vazhduar përpjekjet tona për të shpëtuar botën?”
Pasi u kthyen në SHBA, Conn dhe Foresman u takuan në hotelin Delamar, buzë ujit, në Greenwich të Konektikatit, për të festuar. Teksa pinin birrë (Conn, që nuk konsumon alkool, zgjodhi birrë me xhenxhefil), ata hodhën ide se si kanali i tyre, të cilin kishin filluar ta quanin “Platforma”, mund të ndihmonte në gjetjen e një mënyre për t’i dhënë fund pushtimit rus. Conn foli me psikiatër për të kuptuar më mirë mentalitetin e Putinit, të izoluar në bunkerin e tij. Foresman studioi një koleksion hartash të vjetra të Ukrainës, të cilat i kishte siguruar gjatë kohës që studionte në Harvard.
Dy burrat nisën të bisedonin pothuajse çdo ditë. Foresman i thoshte Connit se po lutej për të. Përmes rrëfimeve të Foresmanit, Conn arriti ta kuptonte më mirë Warnigun dhe, rrjedhimisht, edhe Putinin. Foresman e quante veten “pëshpëritësi i Matthias-it”. Për Connin, Warnig ishte si xhaxhai i preferuar i Foresmanit. “Është e qartë se ata pinë shpesh së bashku dhe kanë një histori të gjatë. Kuptohet që mes tyre ka shumë besim”, thotë Conn.
Hartimi i një marrëveshjeje paqeje do të kërkonte një kanal komunikimi me presidentin e Ukrainës, Volodymyr Zelenskyy. “Ne donim të gjenim Matthias-in ukrainas, për aq sa mund të ekzistonte një i tillë”, thotë Foresman. Ai iu drejtua një miku amerikan, Michael Calvey-t. Dikur investitori më i madh në kapitalin privat në Rusi, Calvey kishte parë anën e errët të vendit kur ishte arrestuar me akuza mashtrimi të tipit kafkian.
Warnig kishte qenë ndër ata që e kishin bindur Putinin ta lironte nga burgu tre vjet më parë. Calvey, i cili mbështeste Ukrainën, e njihte njeriun e duhur për këtë detyrë: Alexander Rodnyansky-n, producent ukrainas filmash që kishte ndihmuar në organizimin e bisedimeve të paqes në Stamboll. Rodnyansky pranoi menjëherë. Por grupi i zgjeruar do të zbulonte së shpejti se sa e vështirë do të ishte t’i jepej fund luftës.
Warnig dukej i vendosur për ta ndihmuar Putinin të dilte nga një situatë pa rrugëdalje. Por SHBA-ja e kishte vënë nën sanksione një ditë para pushtimit, për shkak të rolit të tij në Nord Stream, duke i shkaktuar vështirësi të konsiderueshme personale në Gjermani. Commerzbank ia mbylli llogarinë. Këshilltari i tij tatimor hoqi dorë nga bashkëpunimi me të. Klubi i golfit i anuloi anëtarësimin.
Warnig dhe Putini ishin takuar sërish. Këtë herë, ata u ulën në skaje të kundërta të një tavoline gjashtëmetërshe në Kremlin, por, me sugjerimin e Putinit, u afruan gjithnjë e më shumë, derisa pothuajse u gjendën përballë njëri-tjetrit. Putini shprehu mirëkuptim për vështirësitë që Warnig po përjetonte për shkak të sanksioneve dhe e ftoi gjermanin ta zhvendoste familjen në Rusi. Warnig refuzoi. Ai tha se dikur aftësia e Putinit për t’u afruar personalisht me njerëzit kishte qenë një nga pikat e tij të forta. Por izolimi ia kishte marrë këtë aftësi. “Pushteti është drogë”, i tha Putini. Warnig i tha se të dyja palët po humbnin në fushën e betejës, financiarisht dhe për sa u përket jetëve njerëzore.
Në fillim të janarit, grupi fluturoi drejt Gran Canaria-s, ku Warnig zotëron një apartament, për të diskutuar pikat kryesore të një propozimi paqeje që mund t’ua paraqisnin Putinit dhe Zelenskyyt. Warnig kishte punësuar një kapiten që t’i nxirrte në det me varkën e tij, një mjet lundrues modest 38 këmbë të gjatë, të cilin e zotëronte së bashku me një mik. “Kjo nuk është jahti që kisha parasysh”, i tha Rodnyansky i habitur Foresmanit.
Grupi nisi të hartonte propozimin e paqes. Rusia do të tërhiqej nga pjesa më e madhe e territoreve të rajoneve që Putini sapo kishte aneksuar, ndërsa kufiri do të vendosej përgjatë territoreve që Rusia kontrollonte në Krime dhe në pjesë të Donbasit para luftës. Ukraina do ta njihte kontrollin rus mbi Krimenë dhe do t’i garantonte Rusisë kalim të lirë përmes një “korridori tokësor” drejt gadishullit. Për të siguruar zbatimin e armëpushimit, Ukraina do të merrte garanci mbrojtjeje nga shtetet e NATO-s, ndërsa Rusia do të niste diskutimet me SHBA-në për një marrëveshje të veçantë mbi garancitë e sigurisë. Conn e quajti këtë “Dr. Strangelove përmbys”. Gjatë një pushimi, Warnig këmbënguli që grupi të shkonte të notonte. Të gjithë pjesëmarrësit veshën rrobat e banjës dhe u hodhën në det.
Warnig dhe Rodnyansky ranë dakord që një dokument paraprak t’u dërgohej në Moskë dhe në Kiev, në mënyrë që udhëheqësit të jepnin mendimet e tyre. Kur grupi u ritakua më 1 shkurt 2023, Warnig u tha se Putini e kishte shqyrtuar dokumentin rresht për rresht, duke rrethuar pasazhe dhe duke shkruar komente në anë. Sipas Warnigut, Putini ishte dakord me propozimin e tyre për vijën e frontit. Ai tha se nuk mund ta lejonte Ukrainën të anëtarësohej në NATO, por ishte i hapur ndaj anëtarësimit në BE dhe një marrëveshjeje tjetër sigurie, të ngjashme me atë që ishte diskutuar në bisedimet e Stambollit. “Nëse mund të biem dakord për kufirin dhe për NATO-n, atëherë mund të diskutojmë gjithçka tjetër”, i tha Putini Warnigut.
Por sukseset e Ukrainës në fushën e betejës e kishin ndryshuar situatën. Rodnyansky mezi arrinte t’i bindte Zelenskyyn dhe kreun e fuqishëm të zyrës presidenciale, Andriy Yermak, që të hidhnin qoftë edhe një sy dokumenteve në telefonin e tij. Ata i thanë se nuk do t’i bënin asnjë lëshim Putinit lidhur me kufijtë e Ukrainës dhe besonin se mund të siguronin pjesën më të madhe të elementeve të tjera të planit të grupit pa hequr dorë nga territoret. Rodnyansky, i cili mendonte se SHBA-ja duhej t’i bënte presion Ukrainës për të pranuar një marrëveshje, tha se ukrainasit po silleshin sikur ushtria ruse do të shpërbëhej papritur, si Sauroni në fund të The Lord of the Rings. Ukrainasit qeshën dhe ranë dakord me krahasimin. Zyra presidenciale e Ukrainës dhe Yermak nuk iu përgjigjën kërkesës për koment.
Conn dhe Foresman shpresonin të arrinin një marrëveshje për t’i dhënë fund luftës deri në përvjetorin e saj të parë, më 24 shkurt. Në vend të kësaj, perspektivat për paqe u shembën para syve të tyre. Më 18 shkurt, dy amerikanët u takuan me Warnigun në restorantin e hotelit në Zyrih, ku ishin mbledhur për herë të parë.
Këtë herë, mesazhi ishte krejt i ndryshëm. Putini ua kishte zbuluar ekzistencën e kanalit këshilltarit të tij për politikën e jashtme, Ushakov, dhe tre zyrtarëve të tjerë të lartë, me të cilët kishte diskutuar hollësisht propozimin e paqes të grupit. Putini i kishte kërkuar Ushakovit që, në bisedën e radhës me Sullivanin, të verifikonte nëse amerikanët kishin mandat për këto përpjekje. Sipas Putinit, Sullivani i kishte thënë Ushakovit se SHBA-ja nuk e kishte miratuar kanalin dhe se linjat zyrtare ekzistuese të komunikimit ishin të mjaftueshme.
Foresman, që po e ndiqte gjithë këtë me tmerr, ndjeu nevojën për një qese nikotine. “Richard”, mendoi ai. “Ke ca shpjegime për të dhënë!” Conn kishte pasur vështirësi të përcaktonte saktësisht lidhjet e tij me Këshillin e Sigurisë Kombëtare, por besonte se kanali e kishte dëshmuar vlerën e vet duke ndihmuar në uljen e tensioneve rreth çështjes bërthamore. Ai iu drejtua Këshillit të Sigurisë Kombëtare për t’i kërkuar Sullivanit që t’i dërgonte Kremlinit mesazhin e duhur.
Por kur Warnig e informoi Putinin në takimin e tyre të radhës, ky e ndërpreu. Sullivani kishte folur sërish me Ushakovin, tha Putini, dhe e kishte bërë të qartë se SHBA-ja nuk e shihte të nevojshëm kanalin e tyre. Ndërsa Warnig po ia tregonte këtë grupit, mësoi se Ukraina e kishte përfshirë në listën e saj të sanksioneve, gjë që mund t’i sillte vështirësi të tjera. Më pas, Ushakovi i dërgoi urime sarkastike për shpërblimin që Ukraina i kishte dhënë për përpjekjet e tij në favor të paqes.
Pa mbështetjen zyrtare amerikane që kishte kërkuar Putini, vrulli i kanalit u shua. Kundërofensiva ukrainase e mbështetur nga SHBA-ja, më vonë po atë vit, dështoi të rimerrte territore të konsiderueshme. Kërkesat e Putinit ndaj Ukrainës janë shtuar ndjeshëm. Këtë muaj, Donald Trump i bëri presion Ukrainës që të ndalte sulmet me dronë ndaj rafinerive ruse, ndërkohë që arriti një marrëveshje për naftën dizel me Kremlinin dhe lehtësoi sanksionet.
I pyeta personat e përfshirë në Platformë se ku mendonin se kishte shkuar gjithçka keq. Kujtimet e tyre ndryshonin dhe jo gjithmonë çonin në përfundime të qarta. “Të gjithë po prekim elefantin”, tha një ish-zyrtar i lartë amerikan. Pjesëmarrësit e Platformës besojnë se SHBA-ja dhe Ukraina humbën një mundësi për të siguruar paqen me kushte shumë më të favorshme sesa ato që Putini është i gatshëm të shqyrtojë sot.
Conn nuk dëshiron të krijojë përshtypjen se ishte i sigurt për suksesin, por mendon se SHBA-ja dhe Ukraina mund të kishin bërë më shumë për të provuar nëse Putini ishte i gatshëm të pranonte një kompromis të pranueshëm. “Ka vlerë të thuash: ‘Hej, le të merremi tani me pozicionin në tabelën e shahut dhe të gjejmë një zgjidhje që të na çojë drejt një barazimi miqësor, të cilin mund ta pranojmë të gjithë.’”
Si Putini, ashtu edhe Ushakovi i thanë Warnigut se Sullivani e kishte hedhur poshtë nevojën për kanalin. Por ish-zyrtarë amerikanë më thanë se Ushakovi nuk e kishte ngritur kurrë çështjen e kanalit të Warnigut, apo të ndonjë kanali tjetër, gjatë periudhës kur ai ishte aktiv. Kjo do të nënkuptonte se ishte Ushakovi, jo Sullivani, ai që i kishte shkatërruar përpjekjet e Warnigut, si pjesë e një lufte të brendshme për pushtet në Kremlin, të lidhur me çështjen e territoreve. Dmitry Peskov, zëdhënësi i Putinit, nuk iu përgjigj kërkesës për koment. As Ushakovi nuk iu përgjigj kërkesës për koment.
Ish-zyrtarët amerikanë kishin gjithashtu mendime të ndryshme për dobinë e përpjekjeve të Connit dhe për shkallën e mbështetjes që ai kishte marrë realisht nga Shtëpia e Bardhë. Ata thanë se e shihnin Platformën si vetëm një element mes një deti të gjerë të dhënash të paqarta, konfuze dhe shpesh kontradiktore, që lidhen me synimet e vërteta të Putinit. Green e krahason aparatin amerikan të inteligjencës dhe politikëbërjes me “një zhurmë gjigante thithëse”, që përpiqet të grumbullojë sa më shumë informacion të jetë e mundur.
U parashtrova se Putini mund ta kishte interpretuar mesazhin që Green i kishte përcjellë Connit si shenjë se SHBA-ja dëshironte të bisedonte. Por, thanë ata, Warnig ishte vetëm një nga kanalet e shumta që u përdorën për të ulur tensionet rreth çështjes bërthamore. Biden i kishte shkruar një letër Putinit. Qeveritë kineze dhe indiane e kishin paralajmëruar Rusinë kundër përdorimit të armëve bërthamore.
Green mohon t’i ketë thënë Connit se SHBA-ja dhe Rusia nuk po zhvillonin bisedime serioze gjatë asaj periudhe. “Ekziston perceptimi se ne nuk kishim fare komunikim me rusët, por kjo nuk është e vërtetë. Pra, nëse Putini ishte vërtet i interesuar për diçka të tillë, njerëzit e tij mund të na e kishin përcjellë mesazhin në shumë mënyra të ndryshme”, thotë ai. “Do të dukej një mënyrë krejt e përmbysur për t’i bërë gjërat, nëse je Putini dhe je vërtet i interesuar për një marrëveshje, që të zgjedhësh ta realizosh përmes një ish-spiuni të RDGJ-së që komunikon me një avokat nga Nju Jorku.”
Në qershor të këtij viti, shkova në Staufen, një fshat piktoresk me 8.000 banorë, rrëzë një kodre të madhe, në majë të së cilës ndodhen rrënojat e një kështjelle. Qyteti njihet më së shumti si vendbanimi i alkimistit gjerman të Mesjetës, i cili shërbeu si model për doktor Faustin, personazhin e legjendës popullore që ia shet shpirtin djallit në këmbim të dijes, pushtetit dhe kënaqësive tokësore.
Pikërisht në orën një, Matthias Warnig u shfaq nga një rrugicë anësore dhe u bashkua me mua për drekë në tarracën e një restoranti të vogël hoteli. Lufta me Ukrainën po vazhdonte në vitin e saj të pestë. Samiti i Putinit me Donald Trumpin në Alaskë, vitin e kaluar, nuk kishte sjellë paqe.
Warnig, i veshur me elegancë me një xhaketë me kuadrate, ndau mendimet e tij me një zë baritoni të ulët. Në mes të bisedës, vuri re telefonin e dytë që kisha vendosur përpara tij si pajisje rezervë për regjistrimin. E sigurova se nuk ia kishte vendosur aty ndonjë përgjues keqdashës.
Ish-zyrtarët e lartë amerikanë me të cilët kisha folur kishin arritur në përfundimin se Putini ishte i vendosur ta fitonte luftën plotësisht dhe nuk kishte synime serioze për të ndjekur paqen. Warnig argumentoi se Putini kishte qenë gjithmonë i hapur ndaj një zgjidhjeje të arsyeshme. “Ai ra dakord në [Stamboll], ra dakord me projektin e Richardit dhe ra dakord në Alaskë me propozimin e amerikanëve.” Ai tha: “Kisha ndjesinë se miku im e kishte marrë këtë çështje shumë seriozisht, sepse menjëherë sigurova takime dhe mundësi për të hyrë në kontakt me të.”
Frika nga përshkallëzimi, për të cilën Warnig kishte folur në takimet e para, ishte dukur krejt reale për Connin dhe Foresmanin. Edhe ish-zyrtarë të tjerë më thanë se komuniteti amerikan i inteligjencës e kishte vlerësuar mundësinë e përdorimit të armëve bërthamore si 50 me 50. Por Warnig këmbënguli se nuk u kishte thënë kurrë amerikanëve se kishte frikë që përshkallëzimi do të përfundonte në përdorimin e armëve bërthamore, apo se Putini do të ishte ai që do t’i përdorte ato.
“Nuk e kam parë kurrë, as edhe një herë të vetme, të mendonte në këtë mënyrë”, tha ai. “Nuk do ta besoja se një qenie njerëzore sot do të ishte në gjendje të merrte një vendim të tillë.” Ndërsa vendosmëria e Putinit për ta shtypur Ukrainën bëhej gjithnjë e më e fortë, disa ish-zyrtarë nisën të pyesnin veten nëse kërcënimet bërthamore kishin qenë një bllof për të penguar rritjen e mbështetjes ushtarake amerikane. “Kush po e frenonte kë?”, thotë njëri prej tyre.
Në fillim të luftës, Warnig e kishte pasur emocionalisht të vështirë të rifillonte kontaktet me mikun e tij. “M’u desh pak kohë derisa u ndjeva mendërisht i aftë ta takoja sërish”, tha ai. “Njihemi prej më shumë se 35 vjetësh.” Më pas, pavarësisht kundërshtimeve të mia, Warnig pagoi drekën tonë me një kartëmonedhë të re prej 100 eurosh dhe u zhduk sërish në të njëjtën rrugicë.
*Max Seddon është shefi i zyrës së Financial Times për Moskën, me bazë në Berlin.
VINI RE: Ky material është pronësi intelektuale e Financial Times
