Që prej përshkallëzimit të protestave në përplasje të dhunshme me policinë, kryeministri Edi Rama ka ashpërsuar tonet dhe po përdor një retorikë përçarëse dhe ndëshkuese ndaj studentëve, që shkon përtej paralajmërimit për zbatimin e ligjit.
Ai pretendoi fillimisht, pa paraqitur prova, se pas mobilizimit të të rinjve qëndrojnë shërbime të huaja si Rusia apo Irani, apo lëvizja ANTIFA, e shpallur si organizatë terroriste nga presidenti amerikan, Donald Trump.
Më pas, ai kërcënoi me heqje bursash, kufizim të shërbimeve dhe me masa të tjera që prekin drejtpërdrejt të drejtat e garantuara në Kushtetutë.
“Do t’ju mbyllim shumë aksese nëpër aeroporte, nëpër hotele, nëpër trena, nëpër të gjitha mjetet e transportit dhe natyrisht që do të bashkëpunojmë dhe e kemi nisur punën me vendet e Bashkimit Europian për t’ua ndaluar aksesin në ato vende si njerëz të dhunshëm,” deklaroi ai.
Retorika e përdorur nga kryeministri nuk ngre vetëm shqetësime për bazën kushtetuese dhe ligjore, por rikthen sipas studiuesve të historisë, reminishencat e së shkuarës totalitare të Shqipërisë.
“Njësoj si para viteve ’90, ai po i paraqet protestuesit si armiq të popullit, agjentë dhe bashkëpunëtorë të fuqive të huaja,” i tha BIRN Hasan Bello, studiues i historisë politike shqiptare, veçanërisht gjatë periudhës komuniste.
Sipas Bellos, kryeministri po synon të delegjitimojë studentët përmes termave përjashtues, kërcënimeve dhe një polarizimi të shoqërisë, të ngjashme me “luftën e klasave”.
“Kjo i hap rrugën shtimit të tensionit social dhe represionit nga organet ligjzbatuese,” theksoi Bello.
Edhe Çelo Hoxha, drejtor i Institutit të Studimeve për Krimet dhe Pasojat e Komunizmit, vëren reminishencat e një kulture autoritare në retorikën e Ramës. Ai thotë gjithashtu se sjellja e kryeministrit reflekton ‘personalizimin e pushtetit’ deri në atë pikë, sa shfaqet si “burim i autoritetit ligjor për gjithçka”.
“Diktatorët japin urdhëra e direktiva pa marrë në konsideratë infrastrukturën ligjore në fuqi,” tha Hoxha, duke nënkuptuar se Rama po vepron në tejkalim të kufizimeve demokratike.
Për pedagogen Enriketa Papa, kjo retorikë është e dëmshme dhe aspak produktive në një moment kaq delikat, kur tensionet sociale janë tepër të nxehta.
“Përpos reminishencave të kulturës së dhunës dhe mendësisë autoritare si trashëgimi të së kaluarës komuniste, retorika nxit konfliktin dhe jo uljen e tensioneve dhe paqen sociale,” tha Papa për BIRN.
Ndarja mes “nesh” dhe “atyre”
Regjimet totalitare e kanë përdorur historikisht gjuhën përjashtuese për të ndarë shoqërinë mes qytetarëve të konsideruar të pranueshëm dhe atyre të shpallur armiq – një proces që nën diktaturën totalitare 45-vjeçare në Shqipëri njihej si ‘lufta e klasave’. Kjo gjuhë përjashtuese e justifikon përjashtimin dhe ndëshkimin e një pjese të popullsisë si domosdoshmëri për mbrojtjen e shoqërisë.
Në këtë linjë, psikoterapisti Neli Demi e analizon retorikën e kryeministrit Edi Rama si një formë stigmatizimi që shkon përtej ndëshkimit të veprimeve të dhunshme, duke krijuar idenë e një kategorie qytetarësh që duhen përjashtuar nga jeta shoqërore.
“Kjo gjuhë ushqen ndarjen mes ‘nesh’, qytetarëve të pranueshëm, dhe ‘atyre’, njerëzve prej të cilëve duhet të mbrohemi,” tha Demi, ndërsa shtoi se “frika mund ta bëjë publikun më të gatshëm të pranojë përjashtimin, ndërsa zemërimi mund ta kthejë poshtërimin e tjetrit në diçka mëse të merituar”.
Në një demokraci, konstaton Demi, përgjegjësia e drejtuesit politik është që të vendosë kufij ndaj dhunës, duke ruajtur dallimin mes autorit të një veprimi të paligjshëm, protestuesit dhe kundërshtarit politik. Por retorika e përdorur nga kryeministri mbart sipas tij rrezikun që të rrisë edhe më tej mosbesimin dhe konfliktin.
“Përgjegjësia individuale kërkon prova dhe shqyrtim individual, ndërsa damkosja kolektive, si në rastin e reagimeve të Kryeministrit Rama, i shkrin këto dallime,” tha Demi për BIRN.
Gjithsesi, Demi thekson se “historia dhe psikologjia, na kanë mësuar e vërtetuar vazhdimisht që forca mund të imponojë bindje, por nuk mund të prodhojë besim”.
Masa antikushtetuese
Kushtetuta e Shqipërisë garanton të drejtat dhe liritë themelore të individit dhe parashikon se kufizimi i tyre bëhet vetëm me ligj, për një interes publik ose për mbrojtjen e të drejtave të të tjerëve, dhe duhet të jenë proporcionale me gjendjen që i ka diktuar ato.
Kushtetuta garanton gjithashtu të drejtën për të lëvizur lirisht, brenda dhe jashtë vendit, ndërsa mbron të drejtën për një proces të rregullt ligjor kur cenohen të drejtat, liritë apo interesat kushtetuese dhe ligjore të individit.
Studiuesit e historisë theksojnë se në çdo rast, përgjegjësia për veprime të paligjshme në një demokraci përcaktohet përmes procedurave ligjore dhe nga institucionet kompetente, jo përmes listave dhe urdhrave politikë të shpallur publikisht.
Sipas Çelo Hoxhës, vullneti politik i kryeministrit nuk mund të përcaktojë pasoja ligjore për qytetarët.
“Kërcënimi për ndalimin e hyrjes në BE për persona të caktuar ekspozon mangësitë e formimit juridik të Kryeministrit,” thotë Hoxha, ndërsa shton se “dëshirat e tij nuk janë akte normative, por shenja totalitarizmi”.
Më tej, ai argumenton se e drejta e lëvizjes është e drejtë natyrore dhe drejtë kushtetuese dhe si e drejtë kushtetuese ajo nuk mund të kufizohet me vendimarrje ekzekutive, por vetëm me vendim gjykate, për arsye të bazuara në ligj.
E njëjta gjë vlen edhe për faturimin e dëmit ndaj protestuesve ose gjobitja e prindërve në vend të fëmijëve të mitur që, sipas Hoxhës, “nuk mund të bëhen me vendim ekzekutiv ose politik”, por vetëm pasi t’i nështrohen procesit ligjor përmes gjykatës.
Edhe historiani Hasan Bello i konsideron mjetet që Rama kërkon të përdorë kundër protestuesve si antikushtetuese dhe në kundërshtim me vlerat demokratike europiane.
“Është në nderin e tij personal dhe detyrim ligjor që të heqë dorë nga gjuha e përdorur deri sot dhe reminishencat që të kujtojnë atë që përdorte regjimi komunist kundër studentëve në vitin ’91,” përfundoi Bello.
