Sotirisi merret me nxjerrjen e mbeturinave prej njëzet e pesë vitesh. Një burrë trupmadh dhe që nuk e humb lehtë qetësinë, ai ishte në fund të të njëzetave kur për herë të parë e çoi kamionin e plehrave në Fyli. I vetmi landfill i Athinës ishte tashmë famëkeq – një vend pune i ndotur, i rrezikshëm dhe i njohur si kërcënim për shëndetin publik – dhe flitej seriozisht për mbylljen e tij. Sotirisi kujton mentorin e tij të asaj kohe, një shofer më të moshuar, i cili e kishte qetësuar duke i thënë: Mos u shqetëso, do të zgjasë vetëm edhe një vit. “Në ditët e sotme,” qesh ai, “bëjmë shaka duke thënë se do të dalim në pension këtu.” Ekuipazhi i kamionit të plehrave përballet me një sërë reagimesh armiqësore nga athinasit e pakënaqur. Ata mund të shahen pse pengojnë trafikun gjatë ditës, ose të qortohen pse shqetësojnë banorët që flenë natën. Siç kujtonte Sotirisi, një anëtar i ekipit ishte bërë madje shënjestër e një pushke me ajër. “Të gjithë na shajnë,” tha ai, duke folur me kusht që emri i tij i plotë të mos bëhej publik, pasi donte të shmangte tërheqjen e vëmendjes në punë. Me të mbërritur në Fyli, kamioni i rëndë zvarritet mbi një mal të rrezikshëm mbeturinash për të arritur te zona e depozitimit, një udhëtim që Sotirisi e krahasoi me një “kalvar të përditshëm”. E vetmja gjë që mund ta mbyllte landfillin, tha ai, do të ishte “një aksident i tmerrshëm, me shumë viktima”.
Në Leonian mitike, të përshkruar në veprën “Qytetet e padukshme” të Italo Calvino-s, gjithçka që është e re sot do të jetë e vjetruar nesër. I varur nga risitë, qyteti ripërtërihet vazhdimisht, duke hedhur tutje sendet e veta për t’u lënë vend përmirësimeve më të fundit. Krejtësisht të varur nga largimi i rregullt i mbeturinave, banorët e Leonias i përshëndesin punonjësit e pastrimit me nderim, sikur të ishin engjëj. Askush nuk pyet se ku përfundojnë plehrat – me siguri, mendojnë ata, duhet të jenë “diku jashtë qytetit”. Ndërkohë, “një fortesë mbetjesh të pashkatërrueshme fillon ta rrethojë Leonian, duke e sunduar nga të gjitha anët, si një varg malesh”.
Mbeturinat e prodhuara nga katër milionë banorët dhe tetë milionë vizitorët vjetorë të kryeqytetit grek depozitohen në një zonë të fshehur pas një mali të ulët, në periferitë veriperëndimore. Landfilli i Fylit shtrihet në një sipërfaqe prej afro 300 fushash futbolli, një terren kodrash të valëzuara, të krijuara nga mbeturinat dhe dheu, të cilat në disa vende arrijnë lartësinë 200 metra. Qentë endacakë bredhin nëpër shpatet e mbuluara me mbeturina shumëngjyrëshe e të ngjeshura, duke lëpirë kanoçet dhe duke shqyer qeset plastike. Tufa pulëbardhash që klithin vërtiten lart në qiell. Era e kalbjes ndihet kudo. Pas mesditës, në shpate shfaqen grupe të vogla njerëzish, të cilët kërkojnë mes mbeturinave dhe shtyjnë karroca të ngarkuara me skrap. Ata jetojnë aty pranë, në vendbanimet rome që kufizohen me landfillin. Dikur, ata vazhdonin kërkimet edhe pas errësirës, duke punuar nën dritat e vendosura në helmetat e tyre. Megjithatë, që nga viti 2011, pas një aksidenti fatal, zona mbyllet me të rënë muzgu.
Vetëm gjysmë ore larg me makinë, nëse e lejon trafiku, nga turistët që ngjiten në kodrën e Akropolit, landfilli është një monument i plogështisë kolektive dhe i dështimit institucional. Atika Perëndimore, siç njihet kjo zonë më e gjerë, është një qendër e industrive të rënda, ku përfshihen rafineritë e naftës dhe kantieret e ndërtimit të anijeve. E karakterizuar nga varfëria dhe mungesat e theksuara, kjo zonë paraqitet shpesh në media si “Perëndimi i Egër” i kryeqytetit, një vend ku ligji nuk ka fuqi. Ajo ka regjistruar rritjen më të madhe të shkallës së vdekshmërisë nga kanceri në të gjithë Atikën, rajonin ku përfshihet edhe metropoli i Athinës, dhe landfilli i Fylit ka të ngjarë të ketë luajtur një rol në këtë dukuri. Për dekada me radhë, ai ka ndotur ujërat nëntokësore me metale të rënda dhe substanca toksike. Sot, ai lëshon erë të rëndë dhe merr flakë gjatë verës, duke nxjerrë shtëllunga tymrash helmues. Si vendi i vetëm ku depozitohen mbeturinat e Atikës, landfilli gjeneron miliona të ardhura për pushtetin vendor dhe kontraktorët privatë. Ndërsa për 50,000 banorët që e kanë bashkinë e Fylit shtëpi, menaxhimi i mbetjeve është shndërruar, njësoj si fabrikat dhe rafineritë, në një tjetër industri të rëndë në pragun e derës së tyre. “Mbetjet përfaqësojnë njëkohësisht vdekjen dhe pasurinë”, tha Christos Kourniotis, mësues i shkollës së mesme dhe anëtar i Frontit Perëndimor, një grupim qytetar që po bën fushatë për mbylljen dhe sigurimin e landfillit. “Lanfilli mund të të vrasë, siç e kemi përjetuar në Fyli, ndërsa për të tjerët mund të jetë burim fitimi.”
Pasi ka përvetësuar për dekada me radhë tokat bujqësore përreth, landfillit nuk i lejohet më të zgjerohet në sipërfaqe. Por ai nuk mund të mbyllet derisa të gjendet një vendndodhje alternative për kolonat e përditshme të kamionëve të plehrave që vijnë nga e gjithë Atika. Kështu, ai vazhdon të rritet në lartësi, pas mureve të reja mbajtëse të ndërtuara rishtazi. “Për 60 vjet kemi qenë vendi ku Atika hedh mbeturinat e saj. Mjaft më!”, tha Thomas Bizas, një punonjës bashkie në pension, i cili është rritur në këtë lagje dhe ende jeton këtu. Në fillim të viteve 1980, kur ishte i ri, ai u arrestua gjatë një proteste kundër landfillit, i cili në atë kohë kishte rreth 20 vjet që funksiononte. “Sikur fati më kishte mallkuar”, tha ai me një buzëqeshje. “Që nga ai moment, nuk e lashë më kurrë këtë çështje.” Më vonë, ai punoi në autoritetin bashkiak të menaxhimit të mbetjeve, ku shërbeu si drejtues sindikal, përpara se t’i bashkohej Frontit Perëndimor. “Justifikimi është gjithmonë i njëjtë: nëse Fyli mbyllet, Atika do të mbulohet nga plehrat”, tha ai. “Autoritetet e lënë çështjen deri në çastin e fundit dhe pastaj pyesin: ku do të shkojnë mbeturinat? Në të vërtetë, landfilli e ka arritur kapacitetin maksimal prej vitesh. Është mrekulli që ende nuk ka ndodhur ndonjë aksident katastrofik.”
Paralajmërimet, njësoj si mbeturinat, janë grumbulluar njëri pas tjetrit. Në vitin 2003, në landfill u krijua një çarje, duke bërë që rreth 800,000 metra kub mbeturina – sasi e mjaftueshme për të mbushur stadiumin Panathinaiko të Athinës – të shembeshin tatëpjetë shpatit. Për fat të mirë të punëtorëve, aksidenti ndodhi në një ditë feste zyrtare, kur zona ishte pothuajse e braktisur. Në vitin 2014, një komision i Parlamentit Evropian vizitoi landfillin dhe arriti në përfundimin se vetëm masa drastike mund ta pengonin zonën të shndërrohej në burim “kaosi mjedisor, sëmundjesh dhe vuajtjesh njerëzore për të paktën tri brezat e ardhshëm”. Në vitin 2019, kryeministri grek Kyriakos Mitsotakis pozoi përpara një mali me mbeturina, vetëm pak javë përpara se të zgjidhej për herë të parë në këtë detyrë. “Atika qëndron mbi një minë me sahat, e cila përbën një kërcënim të madh për shëndetin publik”, deklaroi ai. “Shumë shpejt do të përballemi me një situatë dramatike.” Shtatë vjet më vonë, mbyllja e landfillit nuk është aspak më pranë. Shkurtin e kaluar, autoritetet nënshkruan edhe një urdhër tjetër, duke ia zgjatur funksionimin landfillit të paktën edhe për një vit.
Greqia mbetet pas vendeve të tjera të BE-së në menaxhimin e mbetjeve. Sipas të dhënave më të fundit të Agjencisë Evropiane të Mjedisit, ajo riciklon 17 për qind të mbetjeve bashkiake; vetëm Rumania, Qiproja, Bullgaria dhe Malta kanë rezultate më të dobëta. Në rajonin e Atikës, ku ndodhet kryeqyteti grek dhe ku banon afërsisht gjysma e popullsisë së vendit, shifrat janë edhe më dëshpëruese: riciklohet vetëm 7,5 për qind e mbetjeve bashkiake, ndërsa 90 për qind e tyre groposen në landfill. Të gjitha përfundojnë në Fyli, venddepozitimin e mbetjeve të Atikës prej 35 vjetësh.
Më shumë se 600 kamionë mbërrijnë çdo ditë në Fyli, ku shkarkojnë rreth 5,000 tonë mbeturina – gati dyfishi i peshës në ngritje të raketës Saturn V, e cila çoi astronautët e parë në Hënë. Në vitin 2025, në landfill u groposën gati 2 milionë tonë mbeturina. Me të hyrë në territorin e landfillit, çdo kamion peshohet në një platformë dhe më pas drejtohet drejt një zone shkarkimi. Vendndodhja e këtyre zonave ndryshon nga dita në ditë. Shoferët manovrojnë automjetet e tyre, disa prej të cilave peshojnë gati 20 tonë, njëri pas tjetrit, teksa ngjiten në një mal artificial të krijuar nga mbeturinat e ngjeshura gjatë dekadave. Gjurmët që të çojnë drejt zonave të shkarkimit mund të zhduken po aq papritur sa shfaqen, duke u mbuluar nga mbeturinat e sapombërritura ose duke u zëvendësuar nga rrugë të reja. Sotirisi, shoferi, tregon se si automjetet mund të rrëshqasin dhe të përmbysen kur moti është i lagësht. “Është si të ngasësh makinën mbi akull”, tha ai. “E bëj këtë punë prej 24 vjetësh dhe, kur bie shi, kam frikë. Askush nuk e di se çfarë të papriturash do të sjellë landfilli.” Pastaj, tha ai, ndërsa vështrimi i humbiste diku larg, “kur humbëm Argyrisin, ishte një ditë krejt e zakonshme. Ishte verë.”
Sotirisi i referohet një aksidenti të ndodhur në korrik të vitit 2024, ku humbi jetën një shofer tjetër. Kolegu i tij e kishte parkuar kamionin në shpatin e landfillit dhe kishte zbritur prej tij. Automjeti rrëshqiti tatëpjetë dhe e shtypi për vdekje. Sotirisi ishte ndër të parët që mbërritën në vendngjarje dhe gjetën trupin e pajetë. Aksidenti u përmend shumë pak në lajme.
Historia e Athinës së pasluftës mund të rrëfehet përmes shtresave të landfillit të Fylit. Kamionët e parë të plehrave mbërritën në fillim të viteve 1960 në Ano Liosia, komuniteti më i madh në territorin e asaj që sot është bashkia e Fylit. Në atë kohë, Athina po përjetonte një bum ndërtimesh për të përballuar valët e emigrantëve të brendshëm që vinin nga zonat rurale, ndërsa Fyli ishte një periferi e varfër, me ullishte, vreshta, pemishte dhe kullota. Landfilli i Ano Liosias nisi si një nga vendgrumbullimet e shumta të paligjshme të mbeturinave që ishin shfaqur në rajonin e Atikës. Ai u përcaktua zyrtarisht si venddepozitim mbetjesh gjatë sundimit të juntës ushtarake, e cila qeverisi Greqinë në fund të viteve 1960 dhe në fillim të viteve 1970. Administrimi i zonës iu besua një institucioni publik të sapokrijuar, autoritetit qendror të menaxhimit të mbetjeve për Atikën, i njohur sot me akronimin EDSNA. Bashkia vendore caktoi 50 hektarë për depozitimin e mbetjeve, një sipërfaqe e barasvlershme me rreth 70 fusha futbolli.
Ditët e para të landfillit u përshkruan nga shkrimtari Vassilis Vassilikos, i njohur më së shumti për veprën “Z”, një triller politik i vitit 1967 mbi vitet e juntës, i cili u përshtat për ekran nga regjisori legjendar Costa-Gavras. “Vendi është i hapur: një hapësirë e rrafshët midis maleve, me pamje nga deti që vezullon në Skaramangas”, shkruante ai në vitin 1966. “Njëri pas tjetrit, kamionët bashkiakë mbërrijnë dhe shkarkojnë këtu ngarkesat e tyre. Një buldozer e rrafshon terrenin. Pastaj, pak më tutje, një tjetër buldozer, i ri dhe i verdhë, e mbulon me dhe dhe e rrafshon me rul. Kështu, me kalimin e kohës, është formuar kjo platformë elastike. Dhe pak nga pak, e gjithë gryka që dikur ndante dy malet do të mbushet.” Vassilikos kishte të drejtë për atë që do të sillte e ardhmja: mali i mbeturinave në këtë vend e ka fshehur tashmë plotësisht pamjen e detit.
Ndërsa vëllimi i mbeturinave vazhdonte të rritej përtej kapacitetit të zonës, landfilli u zgjerua duke përfshirë edhe fushat përreth. Përfundimisht, Athina u përball me një dilemë themelore në menaxhimin e mbetjeve, shpjegon Giorgos Velegrakis, profesor i asociuar i sociologjisë mjedisore në Universitetin e Kretës. “A duhet të përqendrohet gjithçka në një zonë të vetme, apo të krijohen impiante më të vogla në disa zona të ndryshme?” Menaxhimi i centralizuar i mbetjeve u duket tërheqës planifikuesve për shkak të lehtësisë që ofron, thotë Velegrakis, por ai mund të jetë edhe diskriminues, pasi shkakton dëme të mëdha në një mjedis të caktuar dhe te njerëzit që jetojnë aty. Në vitin 1991, Fyli u përcaktua si landfilli i vetëm për të gjithë Atikën. “Pa dyshim, Athina zgjodhi alternativën e parë: të shkatërronte një zonë të vetme”, thotë Velegrakis.
Bashkia e Fylit shtrihet rrëzë malit më të lartë të Atikës, Parnitha. Në lashtësi, këtu ndodhej një mur mbrojtës që mbronte Athinën nga inkursionet që vinin nga veriperëndimi. Sot, kjo zonë shërben si portë hyrëse drejt zonës industriale të Atikës Perëndimore, ku ndodhen rafineritë e naftës të Aspropyrgos dhe kantieret e ndërtimit të anijeve të Elefsinës. “Ne e quajmë oborrin e pasmë të Athinës”, thotë Artemis Koubarelou, arkitekte dhe gjeografe sociale që studion pabarazinë. Ashtu si Velegrakis, edhe ajo është anëtare e Commonspace, një grup pune ekspertësh që studion pabarazinë dhe padrejtësinë mjedisore. Përqendrimi i veprimtarive me “kosto të lartë mjedisore” në Atikën Perëndimore ka krijuar një dinamikë që favorizon “vazhdimin e këtyre veprimtarive”, shpjegon ajo. Industritë ndotëse kanë krijuar vende pune dhe kanë ulur vlerën e tokës, duke tërhequr emigrantë, njerëz të varfër, si dhe romët, të cilët historikisht janë përndjekur. Këto janë grupe që, sipas Koubarelout, “përballen me padrejtësi sistematike dhe nuk kanë mjetet e nevojshme për të kërkuar respektimin e të drejtave të tyre”.
Shumica e athinasve nuk kanë asnjë arsye pse të mendojnë për bashkinë e Fylit, e jo më ta vizitojnë atë. Nëse flasin ndonjëherë për të, e përshkruajnë si një zonë urbane të braktisur, ku shoferët e taksive nuk pranojnë të shkojnë pas rënies së natës. Mediat kryesore priren t’i ekzagjerojnë statistikat e krimit në këtë zonë, ndërsa minimizojnë varfërinë e thellë dhe mungesën e infrastrukturës. Raportimet shpesh i stigmatizojnë romët e Fylit dhe të bashkisë fqinje të Aspropyrgos, ku së bashku jetojnë dy komunitetet më të mëdha rome në Atikë, me gjithsej 6,500 banorë.
“Na vjen turp të themi se jetojmë këtu”, thotë Gogontina Atzabou, pronarja e një studioje arti në Ano Liosia, e cila është rritur në këtë lagje. “E kam parë se si, me zgjerimin e landfillit, është rritur edhe ndjenja e inferioritetit mes banorëve vendas.” Ajo u arsimua dhe punoi si arkitekte detare, përpara se ta braktiste atë profesion për koreografinë, pasionin e saj të vërtetë. Ashtu si shumë të tjerë nga Ano Liosia, thotë ajo, edhe vetë është përballur me paragjykime raciste kur është larguar nga lagjja, në rastin e saj për të ndjekur universitetin. “Studentët e tjerë supozuan menjëherë se isha rome. Ky lloj paragjykimi ka lënë gjurmë të thella te të gjithë ata që janë rritur këtu.”
Fyli mund të jetë shpesh një lagje simpatike, me shtëpi të ulëta dhe hapësira të gjera e të hapura rrëzë malit. Por landfilli nuk është kurrë larg mendjes apo hundës së banorëve. “Si mund t’jua përshkruaj erën e qelbur, që ta kapni në mikrofon?”, pyeti Vangelis Lekatou, një pensionist me të cilin u takova në sheshin qendror të Ano Liosias. “Në verë, kur fryn era e jugut, nuk mund të rrish në ballkon. Duhet të futesh brenda dhe të mbyllësh dritaret.” Era ishte veçanërisht e rëndë gjatë natës, kur landfilli mbulohej me një shtresë dheu dhe komposti. “Atëherë sheshi zbrazet brenda pesë minutash: të rinjtë detyrohen të largohen nga kafenetë dhe të shkojnë gjetkë.”
Në mot të nxehtë dhe të thatë, në landfill shpesh shpërthejnë zjarre, duke përhapur tymra toksikë në të gjithë zonën e banuar përreth. Një zjarr në shtator të vitit 2020 ishte aq i rëndë, saqë aktivizoi alarmet automatike të mbrojtjes civile në telefonat e banorëve të zonës, duke i paralajmëruar të qëndronin brenda dhe t’i mbanin dyert e dritaret të mbyllura hermetikisht. Lekatou vërejti se si kanceri dukej sikur ishte i pranishëm kudo: shumë njerëz që njihte vuanin nga kjo sëmundje ose jetonin me dikë që e kishte këtë sëmundje. “Një i sëmurë me kancer në shtëpi – a nuk është kjo përditshmëria jonë këtu?”
Ndërsa rreziku i vdekjes nga kanceri po rritet gjithnjë e më shumë për banorët e Atikës, sipas të dhënave zyrtare të analizuara nga shkencëtari social Dimitris Bourikos, ky rrezik në Atikën Perëndimore është rritur me një ritëm dy herë më të shpejtë se në pjesën tjetër të rajonit. Duke përdorur të dhënat e mbledhura nga Autoriteti Helen i Statistikave, ELSTAT, për periudhën 20-vjeçare nga viti 1999 deri në vitin 2019, ai tregoi se shkalla e vdekshmërisë nga kanceri ishte rritur me 25 për qind në Atikën Perëndimore, një zonë prej 1,000 kilometrash katrorë, ku banojnë më shumë se 150,000 njerëz. Në pjesën tjetër të Atikës, gjatë së njëjtës periudhë, shkalla e vdekshmërisë nga kanceri ishte rritur me 14 për qind.
Ndikimi i landfillit të Fylit në shëndetin publik mbetet ende i paqartë. Në vitin 2017, EDSNA, agjencia e sektorit publik që mban përgjegjësinë e përgjithshme për landfillin, porositi një studim epidemiologjik për të përcaktuar ndikimin e tij në shëndetin e punonjësve dhe banorëve vendas. Studimi duhej të përfundonte në vitin 2019, por rezultatet e tij ende nuk janë bërë publike. EDSNA nuk iu përgjigj kërkesave të mia për koment, të dërguara me email dhe të bëra përmes telefonit.
Megjithatë, një raport i Universitetit të Athinës i vitit 2006 zbuloi se shtresat nëntokësore të tokës dhe ujërat nëntokësore në të gjithë zonën përreth të Atikës Perëndimore ishin dëmtuar në mënyrë të pakthyeshme gjatë viteve të para të funksionimit të pakontrolluar të landfillit. Raporti evidentoi gjithashtu, në mënyrë të përsëritur, gjurmë të substancave kimike toksike, si kadmiumi, arseniku, cianidi, plumbi dhe zinku, në thellësi deri në 100 metra.
Një studim tjetër do të konfirmonte se landfilli kishte çliruar substanca kimike toksike në mjedis. Një hulumtim i publikuar nga bashkia e Fylit në vitin 2020 tregoi se një përzierje alarmante ndotësish, metalesh të rënda dhe elementesh radioaktive kishte depërtuar në ajër, tokë dhe ujërat nëntokësore, në përqendrime që tejkalonin kufijtë e përcaktuar me ligj si të sigurt. Hulumtimi ishte përfunduar në vitin 2015, por iu vu në dispozicion publikut vetëm pesë vjet më vonë, me urdhër të një prokurori. Zyra e kryetarit të bashkisë, Christos Pappous, e cila kishte porositur hulumtimin, deklaroi se publikimi ishte vonuar sepse ajo kundërshtonte disa prej përfundimeve të tij.
Pappous po ushtron mandatin e tij të tretë radhazi, pasi ndodhet në detyrë që nga viti 2014. Si kandidat i pavarur, gjatë fushatës zgjedhore ai premtoi se do të luftonte për mbylljen e landfillit dhe për rikthimin e mjedisit lokal në gjendjen e mëparshme. Në daljet e tij të fundit publike, ai ka deklaruar me bindje se mbyllja e landfillit është e afërt. Vendimi më i fundit për zgjatjen e funksionimit të tij, i marrë nga Ministria e Mjedisit, daton në shkurt të këtij viti. Bashkia e Fylit po e kundërshton këtë vendim në gjykatë. Zyra e kryetarit të bashkisë i hodhi poshtë kërkesat e mia për të komentuar mbi këtë artikull, duke deklaruar se qëndrimet e tij për këtë çështje janë tashmë të njohura. Ministria e Mjedisit nuk iu përgjigj kërkesës sime për koment.
Në periudha të ndryshme gjatë 20 viteve të fundit, politikanë nga i gjithë spektri politik, që përfaqësonin të gjitha partitë kryesore që kanë qenë në pushtet në nivel bashkiak dhe rajonal, kanë premtuar mbylljen e landfillit. Gogontina Atzabou, koreografja nga Ano Liosia, tha se banorët vendas do të mbështesnin këdo që do të përpiqej sinqerisht ta mbante këtë premtim. “Besoj se, nëse kryetari i bashkisë së Fylit do të vendoste ta mbyllte landfillin që nesër, nëse do ta merrte vërtet iniciativën, i gjithë komuniteti do ta mbështeste”, tha ajo. “Të paktën, kjo do të trondiste sistemin që është krijuar.”
Megjithatë, pa një lidership politik, mobilizimi i komunitetit kishte qenë i vështirë, tha Gogontina. “Landfilli është bërë si cigaret: e di që do të të vrasin, por vazhdon të tymosësh”, tha ajo, duke përmbledhur atë që e konsideronte si qëndrimin mbizotërues.
Giorgos Velegrakis, sociologu, tha se shumë banorë vendas nuk shihnin asnjë alternativë tjetër përveçse të jetonin pranë një burimi të madh rreziku për shëndetin. “Nuk është se banorët nuk janë në dijeni”, tha ai. “Ata e dinë dhe, deri diku, e pranojnë këtë kosto, sepse këtu e kanë shtëpinë, i vetmi vend ku mund të jetojnë.” Në të njëjtën kohë, shtoi ai, banorët e Fylit nuk ishin plotësisht të vetëdijshëm për përmasat e rreziqeve. “Shpesh, banori nuk përballet drejtpërdrejt me të vërtetën e hidhur, të dokumentuar. Pa dyshim, ekziston një element i fshehjes sistematike të të dhënave reale”, tha ai, duke iu referuar vonesave në publikimin e studimeve të porositura nga bashkia dhe EDSNA. Nëse e vërteta e plotë do të bëhej e njohur, tha ai, kjo do të çonte “në ushtrimin e presionit, në marrjen e masave për zbutjen e problemit dhe, mbi të gjitha, në nisjen e diskutimeve se si mund t’i menaxhojë Athina mbetjet e saj pa landfillin e Fylit”.
Edhe Fyli do të duhej të mësonte të jetonte pa mbeturinat e Atikës. Çdo vit, bashkia përfiton 35-40 milionë euro për pranimin e mbetjeve nga pjesa tjetër e rajonit. Pagesat vjetore u vendosën në fillim të viteve 1990 si një formë kompensimi, pasi Fyli u përcaktua si vendi i vetëm i depozitimit të mbetjeve për të gjithë Atikën. Gjatë 35 viteve të fundit, pushtetit vendor i janë transferuar rreth 850 milionë euro si kompensim për landfillin e Fylit.
“Ku shkuan paratë? Këtë po pyesim veten”, tha Christina Kokkinou, sekretarja e një shoqate prindërish dhe kujdestarësh në Ano Liosia. Ajo vë në dukje se hapësirat publike, si parqet dhe këndet e lojërave, janë të pakta dhe mirëmbahen dobët. “Do të prisja që në këtë bashki, me gjithë ato miliona, të mos më duhej as të paguaja për ujin. Por këtu nuk ka asgjë, vetëm kaos.” Vangelis Lekatou, pensionisti nga Ano Liosia, tha se bashkia po shpërdoronte paratë për projekte të panevojshme. “Me fondet e kompensimit, mund të ishim bërë si Kifisia”, tha ai, duke iu referuar një zone të pasur periferike të Athinës. “Përkundrazi, jemi një gropë septike.”
Kryetari i bashkisë, Christos Pappous, nuk iu përgjigj kërkesave për koment, por në deklaratat e tij para këshillit bashkiak ka theksuar se pagesat kompensuese ndihmojnë në mbulimin e pagave të rreth 1,000 punonjësve të bashkisë. Ai ka thënë gjithashtu se projektet që pritet të realizohen – përfshirë një park fotovoltaik dhe një park biznesi – do ta ulnin varësinë e bashkisë nga këto fonde.
Aktivistët e grupit Fronti Perëndimor argumentojnë se pagesat kompensuese kanë sjellë më shumë dëm sesa dobi. Thomas Bizas tha se këto fonde kishin shërbyer si një joshje, duke i bindur autoritetet vendore, vit pas viti, të pranonin vazhdimin e funksionimit të landfillit. “U shpërndanë shuma të pabesueshme parash, në thelb për t’u blerë njerëzve ndërgjegjen”, tha ai. Christos Kourniotis, mësuesi, tha se landfilli kishte krijuar gjithashtu një kulturë varësie në komunitetin e gjerë. “Njerëzit thonë: nëse mbyllet landfilli, do të humbas punën, do të përfundoj në rrugë, ndaj duhet thjesht ta durojmë”, tha ai. “Harrojeni kancerin, harrojeni sëmundjen, mjafton të kemi punë. Jo shëndetin tonë – punën.”
Sipas aktivistëve, modeli i menaxhimit të mbetjeve në Greqi ka krijuar një rreth vicioz. Ata thonë se ky model, i cili ndërthur centralizimin me mbështetjen te sektori privat, ka përfunduar duke favorizuar interesat e korporatave, në kurriz të shëndetit publik dhe mjedisit.
Si pasojë e landfillit, Fyli është shndërruar në një qendër ku janë përqendruar një sërë impiantesh të menaxhimit të mbetjeve. Në territorin e landfillit ndodhet gjithashtu i vetmi incenerator i mbetjeve mjekësore në Greqi, si edhe një nga impiantet më të mëdha të riciklimit dhe kompostimit në Evropë, një njësi për prodhimin e biogazit dhe dy njësi për trajtimin e kullimeve të landfillit, me qëllim largimin e ndotësve nga uji i kontaminuar prej tij. Agjencia e sektorit publik EDSNA administron landfillin dhe impiantet përkatëse në bashkëpunim me Helector, një kompani private kontraktore. Helector e cilëson veten si një nga kompanitë kryesore të menaxhimit të mbetjeve në Evropën Juglindore. Ajo operon në tetë vende dhe e rendit Fylin ndër projektet e saj më të rëndësishme. Kompania nuk iu përgjigj kërkesave të mia për të komentuar këtë artikull.
Menaxhimi i mbetjeve është një biznes që qarkullon miliarda euro në Greqi. “Kushdo që merr në dorë sistemin, ka të garantuara të ardhurat dhe fitimet, sepse lënda e parë – mbetjet – nuk resht kurrë së ardhuri”, tha Aris Chatzigeorgiou, një gazetar investigativ që e ka ndjekur këtë sektor për gazetën Efimerida Sintakton, me seli në Athinë.
Ashtu si shumica e vendeve anëtare të BE-së, Greqia nuk arriti të përmbushte objektivin e bllokut për ekonominë qarkulluese, sipas të cilit deri në vitin 2025 duhej të riciklohej 55 për qind e mbetjeve bashkiake. Duke u bazuar në prirjet aktuale, vendi duket se nuk ka gjasa të përmbushë as objektivat e ardhshëm të BE-së: dërgimin në landfille të vetëm 10 për qind të mbetjeve deri në vitin 2035 dhe riciklimin e 65 për qind të mbetjeve bashkiake deri në të njëjtin vit.
Vitin e kaluar, qeveria e Mitsotakis paraqiti një plan për të cilin pretendonte se do ta ndihmonte Greqinë të përmbushte pesë vjet më herët objektivin e BE-së për uljen e mbetjeve që depozitohen në landfille. Sipas propozimit, Greqia do të ndërtonte gjashtë impiante për djegien e mbetjeve, ku peletat e karburantit, të prodhuara nga mbetjet bashkiake të ngjeshura, digjen për të vënë në lëvizje turbinat me avull. Duke pakësuar mbetjet që përfundojnë në landfille dhe duke prodhuar energji elektrike, këto centrale të ashtuquajtura të shndërrimit të mbetjeve në energji pretendojnë se zgjidhin dy probleme njëherësh. Megjithatë, ndikimi i tyre mjedisor është vënë në pikëpyetje, pasi ekspertët vënë në dukje se këto impiante çlirojnë gaze shumë toksike dhe dekurajojnë riciklimin.
Planet e qeverisë u kritikuan nga organizata mjedisore, përfshirë WWF-në dhe Greenpeace-in, si dhe nxitën kundërshtim të ashpër nga grupet qytetare në mbarë vendin. “Ata duan të na bëjnë të besojmë se kjo do të çojë në mbylljen e landfillit të Fylit”, tha Thomas Bizas nga Fronti Perëndimor. “Por, nëse plani i qeverisë zbatohet, ka më shumë gjasa të përfundojmë me një landfill dhe një impiant për djegien e mbetjeve në Atikën Perëndimore.” Planet po rishikohen aktualisht, pasi u refuzuan nga të gjitha autoritetet rajonale ku pritej të ndërtoheshin impiantet e djegies së mbetjeve.
Ndërkohë, mali i plehrave në Fyli vazhdon të rritet – por kjo ndodh prej kaq shumë kohësh, saqë tashmë as nuk konsiderohet më temë diskutimi. Për sa kohë era e plehrave nuk i mbyt, banorët e Atikës parapëlqejnë t’i kthejnë sytë nga ana tjetër. E megjithatë, Athina, njësoj si Leonia mitike e Italo Calvinos, rrezikon gjithnjë e më shumë të “fundoset në të kaluarën e vet”. Nëse një rrebesh i fuqishëm do të detyronte mbylljen e përkohshme të landfillit, siç ndodhi në vitin 2018, plehrat që do të grumbulloheshin në rrugët e qytetit nuk do të kishin ku të dërgoheshin.
“Duhet të përqendrohemi te Atika Perëndimore, sepse, në fund të fundit, kjo ‘oborr i pasmë’ do të përfundojë e mbuluar nga gjithë barra që i është hedhur mbi supe”, tha Giorgos Velegrakis, sociologu. Megjithatë, prirja për të mbyllur sytë është po aq e vjetër sa vetë landfilli. Siç shkroi Vassilis Vassilikos nga Fyli 60 vjet më parë: “Për ata që ende dyshojnë në vërtetësinë e asaj që shkruaj, kam vetëm një këshillë: shkoni dhe shiheni me sytë tuaj.”
Georgia Anagnou është gazetare me bazë në Athinë, e specializuar në raportimin mbi drejtësinë mjedisore. Ky artikull u realizua në kuadër të programit Fellowship for Journalistic Excellence, me mbështetjen e Fondacionit ERSTE, në bashkëpunim me BIRN. Redaktimi: Neil Arun.
