Nga qirinjtë që lëshonin kunja metalike çdo orë, deri te zgjuesit që trokisnin në dritare gjatë Revolucionit Industrial në Britani, njerëzit gjatë historisë kanë shpikur plot mënyra të zgjuara për t’u siguruar që të zgjoheshin në kohë.
Gjatë Revolucionit Industrial në Britani, fabrikat e reja u përballën me nevojën për një disiplinë të rreptë kohore, përfshirë orare shumë më të përcaktuara për fillimin e punës, shkruan BBC.
Një punëtor që mbërrinte qoftë edhe pesë minuta me vonesë mund të pengonte funksionimin e një linje të tërë montimi, duke u shkaktuar humbje fitimesh punëdhënësve. Punëtorëve u nevojitej një mënyrë për t’u zgjuar në kohë, veçanërisht gjatë muajve të errët të dimrit. Edhe pse në atë periudhë ekzistonin orët e para me alarm, ato ishin shumë të shtrenjta për një punëtor të zakonshëm.
Fabrikat u përpoqën të përdornin bilbila dhe kambana për të zgjuar punëtorët dhe për t’i thirrur në punë, por këto mjete shpesh rezultonin të pabesueshme. Në vend të tyre, u krijua një profesion i tërë, i përkushtuar për zgjimin e njerëzve: zgjuesit me trokitje në dritare (knocker uppers).
Këta «orë alarmi njerëzore» kalonin nëpër rrugë dhe ndonjëherë nëpër lagje të tëra, duke trokitur ose goditur lehtë xhamat e dritareve, madje duke qëlluar mbi to me bizele, thotë Arunima Datta, profesoreshë e asociuar e historisë në Universitetin e Teksasit të Veriut. «Ata qëndronin aty derisa klientët t’u përgjigjeshin. Nuk largoheshin».
Në fakt, profesione të ngjashme me atë të zgjuesve me trokitje janë përdorur në shumë shoqëri të tjera në mbarë botën, thotë Datta, veçanërisht në komunitetet myslimane gjatë muajit të shenjtë të Ramazanit, kur njerëzit duhej të zgjoheshin herët për t’u falur dhe për të ngrënë vaktin e parë para agimit.
Gjatë historisë, njerëzit kanë përdorur edhe shumë mënyra të tjera shpikëse për t’u zgjuar: nga mbajtja e gjelave në oborr, deri te orët e zgjuara me qirinj, të cilat lëshonin gjilpëra që binin çdo orë në tabaka metalike.
Të kuptuarit se si flinin dhe zgjoheshin shoqëritë e së kaluarës mund të na ndihmojë madje të përmirësojmë edhe sot gjumin dhe mënyrën si zgjohemi.
Këndimi i gjelit
Përpara se orët personale me alarm të përdoreshin gjerësisht, njerëzit zgjoheshin shpesh nga sinjalet natyrore dhe rutinat e përditshme, sipas Fatima Yaqoot, profesoreshë e shëndetit të gjumit në Universitetin e Bregut të Diellit në Australi.
«Drita e ditës ishte një nga sinjalet kryesore», thotë ajo. «Në shumë shoqëri paraindustriale, jeta e përditshme ndiqte ritmin e lindjes dhe perëndimit të diellit, gjë që formësonte natyrshëm ritmet cirkadiane».
Ritmet cirkadiane përcaktojnë kohën kur flemë dhe zgjohemi dhe përbëjnë një nga dy proceset kryesore që ndikojnë te gjumi dhe zgjimi. Procesi tjetër është presioni i gjumit, i cili rritet gjatë gjithë ditës dhe shton nevojën e trupit për të fjetur.
«Së bashku, këto dy procese ndihmojnë të shpjegojmë pse na zë gjumi natën, pse qëndrojmë në gjumë dhe pse zgjohemi përsëri në mëngjes», thotë Yaqoot.
«Nuk ishte një botë pa orë alarmi. Ato thjesht funksiononin në një mënyrë tjetër» – Sasha Handley.
«Do të shmangia rrëfimin tipik sipas të cilit të gjithë njerëzit në botën paraindustriale orientoheshin vetëm nga cikli i dritës dhe errësirës», thotë Sasha Handley, profesoreshë e historisë në Universitetin e Mançesterit në Britani, e cila drejtoi një projekt mbi gjumin në periudhën e hershme moderne.
«Nuk mendoj se kjo është e saktë, sepse puna e njerëzve zgjaste deri vonë gjatë natës, ndonjëherë edhe në orët e para të mëngjesit, në varësi të detyrave të caktuara që duhej të kryheshin në periudha të veçanta të vitit».
Në vend të kësaj, thotë ajo, njerëzit zakonisht përdornin një kombinim të mekanizmave biologjikë dhe mjeteve teknologjike për të organizuar oraret e tyre të punës.
Në ferma, periudhat e gjumit gjatë dimrit mund të kenë qenë pak më të gjata, pasi detyrat që duhej të kryheshin herët në mëngjes zakonisht kishin përfunduar me mbylljen e vjeshtës, thotë Handley. Megjithatë, kishte shumë arsye të tjera përse njerëzit dëshironin të zgjoheshin herët.
«Për shembull, motivet fetare ishin një arsye vërtet e rëndësishme pse njerëzit mbanin pajisje për matjen e kohës pranë shtretërve të tyre», thotë ajo. «Ata dëshironin të shkonin në kishë në një orë të caktuar ose të bënin lutjet e mëngjesit herët, sepse mendonin se kjo i afronte më shumë me Zotin».
Ajo shton se shpesh ekzistonte edhe një lloj rivaliteti për të treguar se kush zgjohej më herët dhe kush i bënte lutjet përpara të tjerëve.
Edhe ciklet e gjumit të njerëzve ishin shpesh të ndryshme nga ato të sotmet. Ideja se në periudhën paraindustriale njerëzit flinin në dy periudha të ndara gjatë natës, e njohur si modeli dyfazësh i gjumit, mbetet një teori e përhapur, megjithëse disa studiues kanë vënë në pikëpyetje bazën e provave që e mbështesin atë. Megjithatë, kërkimet tregojnë se shumë kultura në mbarë botën vazhdojnë të kenë edhe sot cikle gjumi shumëfazëshe.
Zhurmat e kafshëve që zgjoheshin mund të konsiderohen ndoshta si orët e para të alarmit zanor të njerëzve. Këndimi i gjelit në agim është një sinjal i zakonshëm se dita ka filluar, thotë Handley. (Interesant është fakti se kërkimet kanë treguar se gjelat këndojnë sipas ritmit të tyre cirkadian, dhe jo vetëm si reagim ndaj dritës.)
Edhe kori i zogjve në agim kishte rëndësi, thotë Matthew Champion, profesor i asociuar i historisë në Universitetin e Melburnit në Australi.
«Këto janë zakone të përditshme që kanë qenë të lidhura ngushtë me modelet e gjumit për shekuj e shekuj» – Sasha Handley.
Kambanat ishin një tjetër sinjal i përhapur për zgjimin, thotë Handley. Ajo shpjegon se, veçanërisht në Evropën Perëndimore dhe Qendrore mesjetare dhe në periudhën e hershme moderne, jeta organizohej rreth njësisë së famullisë. Njerëzit përdornin kambanat e kishave, të cilat binin çdo orë nga kambanarët, për të nisur dhe organizuar ditën e tyre.
«Personi që i binte kambanës përdorte një orë rëre për të matur kohën».
Sigurisht, disa shtëpi kishin edhe kambanat e tyre brenda, përfshirë pranë dyerve të dhomave të gjumit.
Topat e varur në fije te orët me temjan lëshonin një tingull të lehtë metalik kur fijet digjeshin dhe ato binin në një tabaka metalike poshtë tyre.
«Shërbëtorët kishin kambanat e tyre dhe zakonisht ishin të parët që zgjoheshin në shtëpi. Ishte përgjegjësia e tyre të zgjonin zotërinjtë dhe zonjat e shtëpisë në orarin e duhur», thotë Handley.
Orët e lashta me alarm
Ekzistojnë gjithashtu shumë shembuj të pajisjeve shumë të hershme personale për zgjimin.
«Nuk ishte një botë pa orë alarmi», thotë Handley. Ato thjesht funksiononin në mënyra të ndryshme, shpjegon ajo, duke përdorur ujin ose flakët për të aktivizuar sinjale që zgjonin personin pranë tyre.
«Dhe sa më lart të ngjitesh në hierarkinë shoqërore, aq më të zbukuruara dhe komplekse bëhen ato», shton ajo.
Orët me qirinj, të cilat kishin shenja për të matur intervalet e kalimit të kohës, datojnë që nga Kina e Lashtë. Ndonjëherë ato projektoheshin në mënyrë mjaft të zgjuar, në mënyrë që një gozhdë të binte në një tabaka të vogël metalike afërsisht çdo orë, thotë Handley.
«Njerëzit mund t’i prodhonin vetë qirinjtë, gjë që shumë prej tyre e bënin për arsye ekonomike, dhe t’i përdornin edhe si një sinjal zanor për t’u zgjuar në orarin e dëshiruar».
Edhe temjani përdorej në Kinë për të matur kohën. Në disa raste, topa metalikë vareshin me fije dhe, kur fijet digjeshin, topat binin në një tabaka poshtë tyre, duke prodhuar një tingull si gong.
Një përshkrim i shekullit XIX nga një etnolog amerikan përmend madje se njerëzit në Kinë vendosnin shkopinj temjani midis gishtave të këmbëve për t’u zgjuar.
Orët me ujë, të njohura në Greqinë e Lashtë si clepsydra, u përdorën gjerësisht për shekuj me radhë. Filozofit Platon i atribuohet përshtatja e parë e njërës prej tyre në një pajisje alarmi, në shekullin V para Krishtit.
Ai vendosi ajër brenda një ene ku rridhte uji. Ndërsa niveli i ujit ngrihej, rritej edhe presioni, derisa në fund prodhohej një tingull i fortë fishkëllime, i ngjashëm me atë të një çajniku.
Orët me ujë ishin gjithashtu ndër kambanat e para automatike të fshatrave, vëren Champion. Ato përdornin legenë të mëdhenj me ujë, zbrazja e të cilëve shkaktonte rënien e një kambane. Një kronikë e shekullit XII përshkruan përdorimin e një rezervuari të tillë uji për të shuar një zjarr.
Orët e para mekanike, të kuptuara si mekanizma lëkundës që shënojnë kalimin e kohës dhe janë të lidhur me një mekanizëm shpërndarës që numëron këto lëkundje, u shfaqën në fund të shekullit XIII dhe në fillim të shekullit XIV.
«Që në fillimet e tyre, ato ndonjëherë luanin melodi përpara se të binin kambanat», thotë Champion.
Nga fundi i shekullit XV, edhe orët shtëpiake të murit nisën të pajiseshin me alarme, të cilat aktivizoheshin përmes një kunji, thotë ai.
«Alarmi ishte një tingull kambane dhe, më vonë, goditje të përsëritura të një kambane të vogël».
Zgjuesit me trokitje në dritare
Prodhimi i orëve përparoi ndjeshëm gjatë shekullit XVII, thotë Handley. Ajo shprehet se ka dëshmi që njerëzit «përgatisnin vetë orët e tyre të alarmit kur udhëtonin, për shembull».
Ora e parë mekanike me alarm që njihet u shpik në vitin 1787, megjithëse prodhimi i tyre u përhap më gjerësisht vetëm pas regjistrimit të patentës së parë në vitin 1876. Megjithatë, këto orë me alarm që kurdiseshin me sustë ishin njëkohësisht të pabesueshme dhe shumë të shtrenjta për t’u bërë të disponueshme për shumicën e njerëzve.
Gjatë Revolucionit Industrial, kërkesat për gjumin ndryshuan për shumë njerëz dhe zgjuesit me trokitje në dritare, të pajisur me shufra, shkopinj dhe pushkë të vogla që gjuanin bizele, u bënë të zakonshëm në qytetet industriale në zgjerim, si Lidsi, Mançesteri, Shefildi dhe zonat lindore të Londrës.
Zgjuesit qëndronin zgjuar gjithë natën dhe shpesh nisnin t’i zgjonin njerëzit që në orën 3 të mëngjesit, thotë Datta.
Në njëfarë mënyre, ata kujdeseshin edhe për sigurinë e shoqërisë, shton ajo, «duke vënë re gjëra që dukeshin të pazakonta, sepse ishin zgjuar dhe lëviznin në orë të natës kur të tjerët flinin».
Kjo orë e shekullit XVIII, me mekanizëm me sustë, kishte si tingull alarmi, ashtu edhe një mekanizëm për të ndezur një qiri, i cili ngrihej menjëherë në pozicion vertikal
Në vitin 1876, një zgjues zbuloi një zjarr që kishte rënë rreth orës 2 të mëngjesit në një shtëpi në Bradford. Ai zgjoi familjen që flinte brenda dhe u shpëtoi jetën. Ishte gjithashtu një zgjues i tillë që, në vitin 1888, zbuloi trupin e Mary Nichols, viktimës së parë të Jack the Ripper.
Ndonjëherë, zgjuesit këmbëngulnin aq shumë për të zgjuar personat që kishin marrë përsipër, saqë fqinjët ankoheshin dhe madje shpërthenin edhe konflikte, thotë Datta, e cila ka shqyrtuar raportet policore dhe artikujt e gazetave të asaj kohe.
«Ata shfaqen gjithashtu në shumë revista dhe karikatura», thotë ajo. «Në to paraqiten fqinjët që grinden sepse dikush është zgjuar nga trokitjet, edhe pse nuk dëshironte të zgjohej».
Profesionet e ngjashme u shfaqën edhe në vende të tjera evropiane gjatë shekullit XIX.
«Në Itali kishin njerëz që përdornin sirena», thotë Datta. «Në Francë kishin réveilleurs.»
Këta ishin edhe më pak të përmbajtur se zgjuesit britanikë: ata përdornin fishkëllima të mprehta për të zgjuar klientët e tyre.
Megjithatë, deri në vitet 1920, profesioni i zgjuesve me trokitje në dritare ishte zhdukur kryesisht, pasi orët me alarm u bënë më të zakonshme dhe më të përballueshme.
«Orët personale me alarm nisën të përdoreshin gjerësisht në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX», thotë Yaqoot. «Përhapja e tyre përkoi ngushtë me rritjen e industrializimit dhe përdorimin e ndriçimit artificial. Rutinat e përditshme, të cilat dikur ishin më fleksibël, gradualisht nisën të organizoheshin sipas orës».
Një orar i rregullt
Shpesh supozohet se gjumi në kohët e mëparshme ishte më natyral dhe, për rrjedhojë, më i shëndetshëm, thotë Yaqoot. Por realiteti ka të ngjarë të ketë qenë më i ndërlikuar: gjithçka, nga banesat e mbipopulluara ose të zhurmshme, deri te puna fizikisht e lodhshme, mund të ketë ndikuar në mënyrën se si flinin njerëzit.
Megjithatë, disa aspekte të periudhës para orëve me alarm ia vlen të merren në konsideratë edhe sot. Një prej tyre, thotë ajo, është ekspozimi më i madh ndaj dritës së diellit që kishin shumë shoqëri të mëparshme, veçanërisht gjatë orëve të mëngjesit.
«Kërkimet vazhdojnë të tregojnë se drita e mëngjesit është një nga sinjalet më të fuqishme për rregullimin e ritmeve cirkadiane dhe për mbështetjen e një orari të shëndetshëm të gjumit», thotë Yaqoot.
Ekspozimi ndaj dritës artificiale më vonë gjatë mbrëmjes mund të ketë efektin e kundërt, shton ajo.
«Ajo mund ta vonojë orën biologjike të trupit dhe ta bëjë më të vështirë rënien në gjumë».
Një tjetër mësim ka të bëjë me mënyrën se si njerëzit në të kaluarën e konsideronin mbajtjen e orareve të rregullta të gjumit dhe zgjimit si thelbësore për ruajtjen e shëndetit.
«Ky është një parim i kujdesit shëndetësor që gjendet në literaturën e vjetër mjekësore, duke nisur nga grekët e lashtë dhe duke vazhduar deri në shekullin XVIII», thotë Handley.
«Njerëzit e merrnin shumë seriozisht detyrimin për t’u kujdesur për gjumin dhe për të mbajtur një orar të rregullt, ndoshta shumë më tepër sesa ne sot».
Këto praktika përputhen me kërkimet e sotme, të cilat tregojnë rreziqet shëndetësore që vijnë nga oraret e parregullta të gjumit. Handley vëren se mbajtja e një orari të qëndrueshëm të gjumit është gjithashtu «një mënyrë vërtet efektive për t’u siguruar që të zgjoheni pothuajse në të njëjtën orë çdo ditë, edhe pa përdorur alarm».
Sipas Handley-t, mund të mësojmë gjithashtu nga praktikat e mira të së kaluarës për higjienën e gjumit, si për shembull «të mendojmë për hapësirën e dhomës së gjumit… çfarë ka aty që ndihmon për një gjumë të mirë, të qetë dhe në kohën e duhur, dhe çfarë nuk ndihmon».
Ajo thotë se është e rëndësishme të merret në konsideratë edhe koha e vaktit të fundit, si dhe të shmangen stimuluesit, si ushqimet me shumë sheqer, në orët para gjumit.
«Këto janë zakone të përditshme që kanë qenë të lidhura ngushtë me modelet e gjumit për shekuj e shekuj, por që duket se i kemi harruar disi kohët e fundit».
