P/buxheti 2027: Shtesa të pakonsiderueshme për bujqësinë, mungesë e vullnetit politik për ndryshim

Nga Eduart Sharka, ekspert bujqësor

Projektbuxheti 2027 nuk sjell një ndryshim të politikës së qeverisë ndaj bujqësisë. Përkundrazi, ai konfirmon vazhdimësinë e një modeli mbështetjeje që, pavarësisht deklarimeve për prioritetin e sektorit, nuk po arrin të ndalë tkurrjen e prodhimit vendas, të përmirësojë konkurrueshmërinë e fermerëve dhe të forcojë lidhjen ndërmjet bujqësisë dhe pjesës tjetër të ekonomisë.

Bujqësia shqiptare ndodhet përballë një sërë vështirësish strukturore: kosto të larta të inputeve, fragmentim të prodhimit, informalitet të konsiderueshëm, vështirësi në aksesin në tregje dhe konkurrencë gjithnjë e më të fortë nga importet. Në këto kushte, buxheti duhet të ishte një instrument për ndryshimin e modelit të zhvillimit të sektorit. Por shifrat e paraqitura nuk dëshmojnë një qasje të tillë.

Një shtesë e kufizuar, pa ndryshim të politikës

Sipas deklarimit të Ministrisë së Financave, Projektbuxheti 2027 parashikon 17,9 miliardë lekë për bujqësinë, me një financim shtesë prej 1,1 miliardë lekësh nga buxheti i shtetit. Kjo shtesë mbetet e kufizuar përballë nevojave të sektorit dhe problematikave të akumuluara ndër vite.

Në një kohë kur të ardhurat e përgjithshme buxhetore për vitin 2027 parashikohen në 907,9 miliardë lekë, kundrejt 843,1 miliardë lekëve në vitin 2026, pra me një rritje prej rreth 64,8 miliardë lekësh, financimi shtesë për bujqësinë nuk përfaqëson një ndërhyrje të posaçme në përmasën që kërkon gjendja e sektorit. Ky kontekst e bën edhe më të dukshme mungesën e një trajtimi prioritar të bujqësisë në vendimmarrjen buxhetore.

Nga fondet e parashikuara, 5,3 miliardë lekë janë për skemën e mbështetjes direkte, 3 miliardë lekë për kompensimin 10% të TVSH-së dhe 400 milionë lekë shtesë për ujitjen dhe kullimin. Janë zëra të rëndësishëm, por problemi nuk qëndron vetëm te shuma e fondeve. Ai lidhet edhe me mënyrën se si shpërndahet mbështetja, me efektivitetin e saj dhe me faktin se nuk shoqërohet me një ndryshim të modelit të financimit dhe zhvillimit të bujqësisë.

Tkurrja e prodhimit vendas dhe varësia nga importet

Të dhënat më të fundit të rishikuara për ecurinë ekonomike tregojnë se bujqësia, pylltaria dhe peshkimi kanë shënuar rënie reale prej 0,6% në vitin 2024 dhe 2,5% në vitin 2025. Po kështu, pesha e sektorit në Prodhimin e Brendshëm Bruto ka zbritur nga 15,3% në vitin 2024 në 14,6% në vitin 2025. Këto shifra dëshmojnë se sektori po humbet gradualisht peshën e tij në ekonominë shqiptare.

Ndërkohë, importet e grupit të produkteve ushqimore, pijeve dhe duhanit vazhdojnë të rriten. Sipas të dhënave të tregtisë së jashtme, importet e këtij grupi janë rritur nga rreth 1,68 miliardë dollarë në vitin 2024 në rreth 1,87 miliardë dollarë në vitin 2025. Deficiti tregtar për këtë grup është zgjeruar gjithashtu.

Natyrisht, jo çdo produkt i përfshirë në këtë kategori mund të prodhohet në Shqipëri. Por rritja e importeve, e parë së bashku me tkurrjen e prodhimit vendas, ngre një shqetësim të drejtpërdrejtë për kapacitetin tonë prodhues dhe për sovranitetin ushqimor.

Sovraniteti ushqimor nuk nënkupton mbylljen e tregut apo vetëprodhimin e çdo produkti. Ai nënkupton ruajtjen dhe zhvillimin e aftësisë së vendit për të prodhuar një pjesë të rëndësishme të ushqimeve që kushtet tona natyrore dhe ekonomike na lejojnë të prodhojmë. Dobësimi i kësaj aftësie nuk është vetëm çështje ekonomike; në rrethana të caktuara, ai prek edhe sigurinë kombëtare.

Turizmi rritet, por prodhimi vendas nuk përfiton sa duhet

Një tjetër tregues i mungesës së një politike të integruar është marrëdhënia e dobët ndërmjet turizmit dhe bujqësisë. Shqipëria po shënon rritje të aktivitetit turistik dhe të konsumit, por kjo rritje nuk po përkthehet në një zgjerim të krahasueshëm të tregut për produktet bujqësore vendase. Një pjesë e konsiderueshme e kërkesës ushqimore vazhdon të plotësohet nga importet, ndërsa prodhuesit shqiptarë nuk po përfitojnë në masën e duhur nga zgjerimi i këtij tregu.

Kjo tregon se rritja e një sektori të ekonomisë nuk krijon automatikisht përfitime për sektorët e tjerë. Nevojitet një politikë ekonomike që i lidh këta sektorë, ndërsa deri tani kjo lidhje mbetet e dobët.

Paradoksi i TVSH-së: kompensimi 10% nuk zgjidh problemin strukturor

Një shembull konkret i mungesës së ndryshimit të politikës është edhe skema e kompensimit 10% të TVSH-së për fermerët.

Sipas të dhënave të bëra publike gjatë diskutimit të kësaj skeme, në Shqipëri janë rreth 112 mijë fermerë të regjistruar me NIPT, ndërsa deri në fund të gushtit ishin regjistruar rreth 4.100 aplikime për kompensimin 10%. Administrata Tatimore kishte identifikuar gjithashtu 9.501 prodhues që kishin shitur te blerës të regjistruar në TVSH.

Këto shifra tregojnë shtrirjen e kufizuar të skemës në raport me numrin e përgjithshëm të fermerëve të regjistruar. Natyrisht, jo çdo fermer me NIPT plotëson automatikisht kushtet për përfitim, por diferenca e madhe mes numrit të fermerëve dhe aplikimeve ngre pikëpyetje serioze mbi efektivitetin dhe aksesueshmërinë e mekanizmit.

Edhe fondi i vitit 2026, prej 15 milionë eurosh, sipas informacionit të bërë publik, u konsumua brenda gjashtëmujorit të parë. Për vitin 2027 parashikohen 3 miliardë lekë, një shumë mbi 30 milionë euro, pra afërsisht dyfishi i fondit të vitit të kaluar. Por dyfishimi i fondit nuk duhet ngatërruar me zgjidhjen e problemit. Nëse fondi i mëparshëm u konsumua brenda gjashtë muajve dhe nevoja reale është më e madhe, edhe fondi i ri mbetet i ekspozuar ndaj të njëjtit kufizim.

Problemi kryesor, megjithatë, nuk është vetëm madhësia e fondit, por vetë mekanizmi i TVSH-së.

Fermeri blen farëra, plehra kimike, karburant, produkte për mbrojtjen e bimëve dhe shërbime të tjera duke paguar TVSH. Por kur shet prodhimin e tij, në kushtet kur nuk është subjekt i TVSH-së, blerësi nuk ka një faturë me TVSH të zbritshme për vlerën e produktit të blerë. Kështu, në hallkën pasuese të zinxhirit, TVSH-ja e paguar në fazën e prodhimit mbetet e pakreditueshme.

Kjo krijon një paradoks fiskal: fermeri paguan TVSH për inputet, por vlera e prodhimit të tij hyn në zinxhirin tregtar pa një mekanizëm që garanton neutralitetin e kësaj takse. Kompensimi 10% mund të lehtësojë një pjesë të barrës, por nuk e zgjidh problemin strukturor të trajtimit të TVSH-së në zinxhirin bujqësor.

Për këtë arsye, informaliteti në transaksionet bujqësore nuk mund të trajtohet vetëm si çështje kontrolli dhe penalitetesh. Ai lidhet edhe me mënyrën se si është ndërtuar mekanizmi fiskal dhe me mungesën e një barazie reale në trajtimin e hallkave të zinxhirit të prodhimit dhe tregtimit.

Problemi nuk është mungesa e modeleve, por mungesa e vullnetit politik

Shqipëria nuk ka nevojë të shpikë politika të reja për të zhvilluar bujqësinë. Bashkimi Europian dhe vendet e rajonit kanë modele të konsoliduara për mbështetjen e fermerëve, për organizimin e prodhimit, për lehtësimin e investimeve, për trajtimin fiskal dhe për lidhjen e prodhuesve me tregun.Çështja është që këto praktika të mira të studiohen, të përshtaten me specifikat e Shqipërisë dhe të zbatohen në mënyrë të qëndrueshme. Kjo kërkon vullnet politik, institucione funksionale dhe një vendimmarrje që e sheh bujqësinë si pjesë strategjike të zhvillimit ekonomik, jo thjesht si një sektor që duhet mbështetur me fonde të shpërndara nga një vit në tjetrin.

Prandaj, problemi i bujqësisë shqiptare nuk është vetëm sa para parashikon buxheti, por çfarë politike qëndron pas këtyre parave. Kur sektori tkurret, importet rriten dhe lidhja me turizmin mbetet e dobët, një shtesë e kufizuar financimi nuk mund të konsiderohet përgjigje ndaj krizës strukturore.

Qeveria vazhdon ta cilësojë bujqësinë si prioritet, por Projektbuxheti 2027 nuk dëshmon se ky prioritet është kthyer në një zgjedhje reale të politikës ekonomike. Për sa kohë mungon vullneti për të zbatuar dhe përshtatur modelet që kanë dhënë rezultate në Europë dhe në rajon, bujqësia shqiptare do të vazhdojë të përballet me të njëjtat probleme, ndërsa vendi do të bëhet gjithnjë e më i varur nga importet për ushqimet që mund të prodhojë vetë.