Këtë javë, në Shenzhen, udhëheqësit botërorë do përjetojnë nga afër se si mund të jetë jeta në një botë të udhëhequr nga Kina, nëse një ditë SHBA-ja heq dorë nga hegjemonia e saj dhe rendi liberal ndërkombëtar shkon drejt rënies përfundimtare.
Samiti i Bashkëpunimit Ekonomik Azi-Paqësor (APEC), që do mbahet në këtë qendër të shkëlqyer teknologjike në jug të Kinës, do të jetë një nga takimet më të kontrolluara në historinë e organizatës me 21 anëtarë, e cila i zhvillon mbledhjet që prej vitit 1989, thonë persona të njohur me çështjen.
Me presidentin amerikan Donald Trump dhe udhëheqësin rus Vladimir Putin që pritet të jenë mes të ftuarve, takimi është shkurtuar ndjeshëm. Ndryshe nga praktika e zakonshme në samite të tilla, nuk do të ketë takime joformale në formën e «takimeve pas kuintave», ku udhëheqësit mund të bashkëveprojnë lirshëm.
Në vend të kësaj, udhëheqësit do të duhet të udhëtojnë 20 minuta për të zhvilluar takime dypalëshe me mikpritësin e tyre, presidentin kinez Xi Jinping, në vilën madhështore Kylin, një rezidencë shtetërore për pritjen e mysafirëve, e vendosur mes kodrave të gjelbra pranë parkut të safarit me tigra në Shenzhen, sipas personave të njohur me çështjen.
Ky forum i shkurtuar ndjeshëm — për të cilin diplomatët ankohen se duket i projektuar për të kufizuar diskutimet e lira dhe të hapura, karakteristike për edicionet e mëparshme — zhvillohet në një kohë kur Pekini po e paraqet gjithnjë e më shumë veten si qendrën e sistemit shumëpalësh, duke mbushur boshllëkun e udhëheqjes që ka lënë pas SHBA-ja nën administratën Trump.
Vitin e kaluar, presidenti Xi shpalli të ashtuquajturën «Nisma për Qeverisjen Globale», një propozim diplomatik për krijimin e një sistemi ndërkombëtar «më të drejtë dhe më të barabartë», ndërsa kundërshtoi «të gjitha format e unilateralizmit, hegjemonisë, dominimit nga një numër i vogël vendesh dhe politikës së blloqeve» — një kritikë e drejtpërdrejtë ndaj SHBA-së.
Por, ndërsa analistët kinezë e përshëndesin përpjekjen në rritje të Pekinit për të ndryshuar rendin global, në mënyrë që ai të përfaqësojë më mirë vendet në zhvillim, të njohura kolektivisht si Jugu Global, analistët dhe diplomatët perëndimorë vënë në pikëpyetje nëse versioni kinez i multilateralizmit përputhet me kuptimin e zakonshëm të këtij koncepti.
Sipas tyre, takimi i APEC-ut në Shenzhen — i pari që zhvillohet në Kinë që prej vitit 2014 — është një shembull i qartë se si Kina vë theksin te paraqitja e harmonisë globale, ndërkohë që kufizon hapësirën për debat të mirëfilltë ndërkombëtar dhe vendimmarrje të përbashkët.
Ndonëse mbron idenë e një bote shumëpolare, argumentojnë ata, Kina është e përqendruar kryesisht te konkurrenca themelore mes fuqive të mëdha. Për shembull, çështja kryesore e samitit të APEC-ut pritet të jetë një takim i mundshëm trepalësh mes Xi-së, Putinit dhe Trump-it, si dhe një takim dypalësh mes udhëheqësve amerikanë dhe kinezë, i treti që prej majit.
Mesazhi themelor është se Kina do të jetë një lloj tjetër fuqie hegjemonike nga SHBA-ja. Ajo dëshiron të ruajë institucionet shumëpalëshe, si Kombet e Bashkuara dhe Organizata Botërore e Tregtisë, por analistët perëndimorë argumentojnë se synon t’i përshtatë ato sipas sistemit të saj leninist, ku rregullat përcaktohen nga lart-poshtë prej udhëheqësve të Partisë Komuniste.
«Kina është mjaft e vendosur për t’u bërë fuqia kryesore në Azi dhe një nga fuqitë kryesore në skenën botërore», thotë Ryan Hass, drejtor i Qendrës John L. Thornton për Kinën në Institutin Brookings. «Ajo pret dhe kërkon që të tjerët të tregojnë nënshtrim ndaj saj për çështjet që i konsideron interesa thelbësore, si dhe dëshiron ta zbrazë rendin ndërkombëtar nga thelbi i tij liberal».
Udhëtarët mbushin stacionin e metrosë Gangxia North gjatë orës së pikut të mëngjesit në Shenzhen. Qyteti këtë javë pret një samit që përfshin udhëheqësit amerikanë, kinezë dhe rusë në forumin e Bashkëpunimit Ekonomik Azi-Paqësor.
Megjithatë, ndonëse Kina po vendos gradualisht themelet e këtij rendi të ri, duke kërkuar mbështetjen e vendeve në zhvillim dhe duke shfrytëzuar fuqinë e saj të jashtëzakonshme tregtare, suksesi i saj nuk është aspak i garantuar. Edhe nëse SHBA-ja do të ishte e gatshme të hiqte dorë nga dominimi i saj, mbetet shumë e paqartë nëse fuqia ekonomike, e vetme, do t’i mjaftonte Pekinit për të fituar statusin e një fuqie hegjemonike.
Analistët thonë se, ndonëse Kina zotëron një nga ushtritë më të mëdha në botë, ajo duket se nuk ka vullnetin për ta projektuar fuqinë ushtarake përtej rajonit të saj të afërt apo për të luajtur një rol vendimtar në zgjidhjen e konflikteve gjeopolitike përtej kufijve të saj. Ajo dëshiron të përdorë institucione ndërkombëtare si OKB-ja për të ndryshuar rregullat në përputhje me axhendën e saj, por në këtë fazë duket se nuk është e gatshme të investojë në të mirat publike globale, si siguria ndërkombëtare, në të njëjtën mënyrë si SHBA-ja apo fuqitë hegjemonike të së kaluarës.
«Ambiciet e Kinës po bëhen padyshim gjithnjë e më të qarta. Por, mendoj se mbetet ende e hapur çështja nëse ajo do të jetë në gjendje t’i realizojë ato», thotë Hass.
Në publik, Partia Komuniste po shfaq një vetëbesim të jashtëzakonshëm për pozitën e saj në skenën globale.
Pas pleniumit të pestë muajin e kaluar, një mbledhje e Komitetit Qendror të fuqishëm të partisë, një takim studimor në ministrinë e jashtme shpjegoi mësimet që Kina ka për pjesën tjetër të botës.
«Duhet të zhvillojmë në mënyrë aktive propagandën e jashtme dhe… të paraqesim plotësisht imazhin e lavdishëm dhe pozitën e lartë të sekretarit të përgjithshëm Xi Jinping si një udhëheqës i nivelit botëror i një partie të madhe dhe i një vendi të madh», thuhej në deklaratën për takimin. «Të nxisim komunitetin ndërkombëtar… të ‘kthejë sytë nga Lindja’, ‘të mësojë nga Kina’ dhe ‘të mësojë nga [partia]’».
Që prej ardhjes në pushtet si sekretar i përgjithshëm në vitin 2012, Xi ka ndjekur atë që analistët e cilësojnë si një politikë të jashtme më këmbëngulëse, duke braktisur strategjinë e paraardhësve të tij «fshihu dhe prit», e cila synonte të minimizonte fuqinë dhe ambiciet në rritje të Kinës, për të mos alarmuar kundërshtarët në Perëndim.
Analistët përmendin disa momente kyçe që shënojnë këtë qëndrim të ri, më agresiv: nga shtimi i stërvitjeve ushtarake të Kinës përreth Tajvanit dhe ndërtimi i ishujve artificialë në Detin e Kinës Jugore, deri te konflikti ekonomik me SHBA-në.
Ky qëndrim arriti kulmin vitin e kaluar, kur Pekini përdori kontrollet mbi eksportet e mineraleve të rralla, thelbësore për prodhimin industrial, për ta detyruar Trump-in të ndalte luftën tregtare. Ky zhvillim u perceptua nga shumëkush në Kinë si një arritje që e vendosi vendin në të njëjtin nivel me SHBA-në, të paktën në aspektin ekonomik.
Por, në kontrast me retorikën e vendosur të Pekinit, studiuesit në Kinë zhvillojnë një debat më të nuancuar rreth llojit të fuqisë që duhet të bëhet vendi dhe mënyrës se si duhet të konkurrojë me SHBA-në.
Ndërsa Kina ka një nga ushtritë më të mëdha në botë, duket se nuk është e gatshme të projektojë fuqi ushtarake përtej rajonit të saj të menjëhershëm
Në një studim të 100 artikujve akademikë kinezë, të kryer nga Jing Men e Universitetit Normal të Kinës Lindore në Shangai dhe të botuar në librin The Transatlantic Community and China in the Age of Disruption: Partners, Competitors, Rivals, analistët kinezë shprehen se Kina nuk dëshiron të përballet me SHBA-në apo ta përmbysë plotësisht sistemin ekzistues ndërkombëtar, nga i cili ka përfituar ndjeshëm.
Ajo që dëshiron Kina është «të ushtrojë më shumë ndikim në vendimmarrjen ndërkombëtare», shkruan Jing.
Në të njëjtën kohë, pushtimi i Ukrainës nga Rusia ka «forcuar ndjesinë e konkurrencës ideologjike mes shteteve demokratike dhe atyre autoritare», shkruan Jing, duke e vënë Kinën përballë «sfidave më të mëdha» nga SHBA-ja dhe Bashkimi Evropian.
Për dekada me radhë, mendimi kinez mbi diplomacinë ndërkombëtare është karakterizuar nga ajo që disa studiues vendas e quajnë centrizëm amerikan — përqendrim te konkurrenca me SHBA-në — dhe sinocentrizëm, bindja e rrënjosur për epërsinë dhe veçantinë e Kinës.
Për shembull, një studim i vitit 2008 mbi çështjet e politikës kineze vinte në dukje një «mentalitet të tipit: ‘Nëse Amerika bie, kush tjetër përveç nesh mund ta udhëheqë botën?’». Studimi, i shkruar nga Tang Shiping i Universitetit Fudan dhe Qi Dapeng i Universitetit të Mbrojtjes Kombëtare të Ushtrisë Çlirimtare Popullore dhe i ribotuar nga Pekingology, paralajmëronte kundër një mentaliteti «G2», sipas të cilit Kina dhe SHBA-ja përpiqen ta drejtojnë botën mes tyre.
Por kjo ide është rishfaqur në Kinë dhe jashtë saj pas afrimit të vitit të kaluar mes Trump-it dhe Xi-së.
Trumpizmi «po e zhvendos më tej… qendrën e gravitetit të konkurrencës mes fuqive të mëdha drejt… një strukture të ashtuquajtur ‘G2 de facto’», shkruan në një studim të fundit Zheng Yongnian i Universitetit Kinez të Hong Kongut në Shenzhen dhe Sun Yixin i Akademisë së Shkencave Sociale të Shangait.
Përgjigjja e Xi-së ndaj tërheqjes së SHBA-së nga sistemi ndërkombëtar që ajo krijoi pas Luftës së Dytë Botërore është Nisma për Qeverisjen Globale, së bashku me nisma të tjera që mbulojnë zhvillimin ndërkombëtar, sigurinë dhe qytetërimin.
Nisma për Qeverisjen Globale synon krijimin e një rendi vërtet më shumëpolar, thotë Yu Jie, studiuesja e lartë për Kinën në Chatham House. Ajo ruan OKB-në si institucionin qendror të qeverisjes ndërkombëtare, por u jep gjithashtu vendeve në zhvillim të Jugut Global, të cilat nuk janë të rreshtuara me asnjë bllok, një ndikim më të madh në përcaktimin e rregullave dhe përparësive.
«Kina nuk është në të vërtetë një hegjemon i ri botëror» në modelin e SHBA-së, thotë Yu. Ajo shpjegon se SHBA-ja ka nxitur aleanca të hapura ushtarake dhe marrëdhënie ekonomike «të pandërprera» mes partnerëve, ndërsa Kina argumenton se dëshiron «të përcaktojë mënyrën se si luhen rregullat e lojës» dhe të ketë një zë më të fuqishëm «në përcaktimin e natyrës së institucioneve ndërkombëtare».
Në Forumin e Nismës për Qeverisjen Globale muajin e kaluar, në Xiong’an, qytetin utopik që po ndërtohet pranë Pekinit, ministri i jashtëm Wang Yi e lidhi drejtpërdrejt APEC-un dhe reformimin e OKB-së me këtë nismë.
Ai paraqiti gjithashtu një listë fushash të tjera ku kërkohet më shumë «qeverisje», përfshirë hapësirat detare ndërkombëtare, shtratin e detit, hapësirën kozmike dhe rajonet polare. Ai tha gjithashtu se Kina dëshiron të ndryshojë «qeverisjen globale të të drejtave të njeriut», duke e vendosur «zhvillimin» si një «përparësi të lartë». Kina ka kundërshtuar prej kohësh theksin që Perëndimi vendos te të drejtat individuale civile dhe politike, si dhe te standardet universale të të drejtave të njeriut. Wang tha se Kina do të organizonte një seminar për të ndihmuar «vendet e tjera në zhvillim të krijojnë kapacitetet e nevojshme» për të zbatuar qasjen e saj ndaj të drejtave të njeriut.
Terminali i Kontejnerëve Longtan në Portin Nanjing, në provincën lindore Jiangsu të Kinës. Pekini përdori kontrollet e eksportit të metaleve të rralla për të bindur Donald Trump të ndalonte luftën e tij tregtare vitin e kaluar.
Përveç organizmave si APEC-u dhe OKB-ja, ku Kina mbledh mbështetjen e Jugut Global përmes bllokut G77 të vendeve në zhvillim, Pekini përdor edhe grupime shumëpalëshe jo-perëndimore, si BRICS-i, që përfshin vende me ekonomi në zhvillim, për të ushtruar ndikim.
Diversiteti i madh i këtyre organizatave, ku bëjnë pjesë edhe rivalë si India, ua vështirëson në praktikë bashkimin rreth politikave konkrete. Por, sipas Jon Czin të Institutit Brookings, ish-drejtor për Kinën në Këshillin e Sigurisë Kombëtare të SHBA-së, këto grupime i mundësojnë Kinës të grumbullojë ndikim të mjaftueshëm për t’i detyruar vendet e tjera t’i përvetësojnë përparësitë e saj thelbësore, siç është pretendimi i saj mbi Tajvanin.
«Ata duan të kenë fuqi të mjaftueshme, në mënyrë që të mos u duhet as t’u shpjegojnë vendeve të tjera se cilat janë interesat e Kinës. Ata duan që vendet e tjera t’i përvetësojnë paraprakisht preferencat e Kinës dhe të vetëcensurohen», thotë ai.
Për më tepër, edhe vetë shfaqja e unitetit ka rëndësi për Kinën. «Përmes multilateralizmit ose organizatave shumëpalëshe, ajo që kinezët po përpiqen të krijojnë është imazhi i Kinës si përfaqësuese e Jugut Global. Ose imazhi se Kina vazhdon të kujdeset për këndvështrimin e Jugut Global, ndërkohë që fuqitë e tjera të mëdha, në thelb, po shkelin mbi gjithë botën», thotë Yun Sun, drejtoreshë e programit për Kinën në qendrën kërkimore Stimson Center, me seli në Uashington.
Vendet në zhvillim kanë qenë gjithashtu përfituesit më të mëdhenj të «të mirave publike» globale që Kina i ka ofruar botës. Përmes programit të saj «Një brez, një rrugë» (BRI), Kina ka investuar më shumë se 1 trilion dollarë në infrastrukturën e transportit, energjisë dhe fusha të tjera. Ndonëse Pekini akuzohet se i zhyt vendet përfituese në një kurth borxhesh, disa mbështetës të programit argumentojnë se shumë prej këtyre vendeve, në të kundërt, nuk do të kishin përfituar investime kaq të mëdha.
Megjithëse shpenzimet për BRI-në nuk janë më në nivelet e dikurshme, këtë vit Kina lançoi një program të ri për të ndihmuar vendet në zhvillim në fushën e inteligjencës artificiale. Programi synon të trajnojë mijëra njerëz nga Jugu Global për përdorimin e modeleve të saj, përmes krijimit të «qendrave ndërkombëtare të bashkëpunimit për aplikime».
«Nëse Kina arrin të paraqitet si udhëheqësja e asaj që ajo e quan shumica globale, do t’ia ketë dalë të riorientojë çështjet globale, duke u larguar nga rendi ndërkombëtar i pas Luftës së Dytë Botërore, i cili është disi i prirur në favor të demokracive liberale, drejt një sistemi me të cilin Kina ndihet shumë më rehat», thotë Hass i Institutit Brookings.
Ndërsa statusi i Kinës si superfuqi ekonomike dhe tregtare është i padiskutueshëm, të tjerë thonë se ambicia e Pekinit për të ndërtuar një rend të ri botëror me Kinën në qendër ka ende një rrugë të gjatë përpara.
Blloqet e zyrave janë të mbushura me horizont të Qarkut Qendror të Biznesit Nanshan të Shenzhen. Takimi i Apec është një ilustrim i mirë se si Kina thekson pamjen e harmonisë globale, duke zvogëluar hapësirën për debat të vërtetë ndërkombëtar
Sipas analistëve, përveç nismës «Një brez, një rrugë», nismat e tjera të politikës së saj globale shoqërohen me pak investime konkrete. Kjo e dallon Kinën nga SHBA-ja, e cila, për mirë apo për keq, e ka mbështetur vizionin e saj për rendin botëror me Planin Marshall, sistemin financiar të dollarit amerikan, aleancat e sigurisë, ndihmën ndërkombëtare në shkallë të gjerë dhe forma të tjera angazhimi.
«Ndonëse Kina po paraqitet gjithnjë e më shumë si mbështetëse e reformimit të qeverisjes globale dhe mbrojtëse e multilateralizmit, ajo vazhdon të ngurrojë të angazhojë burime financiare në shkallën që historikisht është lidhur me udhëheqjen globale», shkruan Yu e Chatham House në një studim të fundit.
Disa vënë gjithashtu në pikëpyetje nëse Pekini është i gatshëm apo i aftë të projektojë fuqinë e tij për t’i siguruar botës një stabilitet më të madh gjeopolitik.
«Parulla që do të përmblidhte mënyrën se si do të sillej Kina nëse do të bëhej ndonjëherë hegjemone do të ishte: fuqi pa përgjegjësi», thotë Czin i Institutit Brookings.
Ai thotë se seria e nismave që Xi ka ndërmarrë gjatë viteve të fundit janë «ornamentale», ndërsa veprimet e Pekinit në zonat e konflikteve aktive udhëhiqen nga llogaritjet e politikës së forcës.
Për shembull, për sa i përket Ukrainës, Kina nuk e ka dënuar asnjëherë pushtimin në shkallë të plotë nga Rusia, pavarësisht këmbënguljes së saj që vendet të respektojnë Kartën e OKB-së, e cila mbron sovranitetin kombëtar. E njëjta pasivitet vihet re edhe në rastin e Iranit, ku Kina ka pasur pak ndikim të dukshëm në negociatat për arritjen e paqes.
«Ata janë thjesht shumë të përqendruar te interesat e tyre të ngushta», thotë Czin.
Studiuesit në Pekin kundërshtojnë se Kina, në fund të fundit, nuk ka fuqinë për t’u dhënë fund këtyre konflikteve. Ata përmendin përpjekjet e pasuksesshme të Trump-it, që prej rikthimit në pushtet, për t’i dhënë fund luftës në Ukrainë, si dhe konfliktin e tij me Iranin.
Czin shton se politika më pasive e Pekinit ndaj konflikteve globale ndoshta po i shërben interesave të Kinës. Si superfuqia e dytë në botë, ajo nuk ka nevojë të marrë përsipër përgjegjësi shtesë dhe mund ta lërë SHBA-në të bëjë gabime, ndërkohë që vetë grumbullon ndikim.
«Ata janë të kënaqur thjesht të arrijnë fitore të vogla, njëra pas tjetrës», thotë ai, duke përdorur një term nga bejsbolli për të përshkruar sukseset e vogla dhe graduale. «Efekti që kjo sjell me kalimin e kohës është thjesht gërryerja e avantazheve të SHBA-së», pa provokuar një kundërpërgjigje të dhunshme nga Uashingtoni, shton ai.
Në planin afatgjatë, ideja është të krijohet një sistem ndërkombëtar që përfshin elemente të konceptit tianxia — «gjithçka nën qiell» — një ide historike sipas së cilës, kur perandoria kineze ishte e pasur, e fuqishme dhe teknologjikisht më e përparuar, vendet e tjera natyrshëm i nënshtroheshin autoritetit të saj dhe kërkonin prej saj udhëzime. Këtë argumentojnë Steven Tsang dhe Olivia Cheung në librin e tyre të ri, China’s Global Strategy Under Xi Jinping.
Prandaj, APEC-u ofron pikërisht atë lloj forumi shumëpalësh ku Kina mund ta vërë në zbatim qasjen e saj ndaj hegjemonisë: duke predikuar doktrinën e saj të shumëpolaritetit, ndërsa përpiqet të fitojë terren në garën mes fuqive të mëdha.
Nuk ka rëndësi që diskutimet e lira do të jenë të kufizuara — sipas një personi të njohur me çështjen, është anuluar edhe një seancë e zakonshme e Këshillit Këshillimor të Biznesit të APEC-ut, gjatë së cilës drejtuesit e biznesit informojnë udhëheqësit politikë.
«Mënyra se si po e organizojnë është padyshim ‘APEC me karakteristika kineze’», thotë një diplomat i lartë i huaj nga një prej vendeve pjesëmarrëse, duke iu referuar programit të shkurtuar.
«Shkurtimi i aktiviteteve dhe madje zhvillimi i takimeve dypalëshe në mal… gjithçka është e përqendruar te vendi mikpritës».
VINI RE: Ky material është pronësi intelektuale e Financial Times
