
Në teatër, e qeshura ka kohën e vet. Një batutë e thënë pak më herët e humb lezetin. Një heshtje që aktori di ta mbajë edhe një grimë, aq sa spektatori ta kuptojë vetë atë që personazhi ende s’e ka marrë vesh, mund ta ngrejë sallën peshë. Mendimi për shfaqjen ka një kohë tjetër. Ai mund të nisë në shkallët e teatrit, kur dy miq që deri pak më parë qeshnin krah për krah zbulojnë se për të njëjtën skenë kanë dy gjykime krejt të ndryshme. Edhe kjo bisedë i përket teatrit. Madje, për një festival, ka rëndësi të dorës së parë se çfarë thuhet pikërisht atëherë, kur artistët kanë marrë duartrokitjet dhe publiku është i lirë të flasë me zërin e vet.
Mbrëmjen e 21 nëntorit, me “Mbrëmjen e Yjeve” në Teatrin “Migjeni”, u mbyllën tetë netët e Festivalit Mbarëkombëtar të Humorit “Tano Fest”. Nga 14 deri më 21 nëntor, në prag të 100-vjetorit të lindjes së Tano Banushit, Shkodra priti trupa e artistë që sollën përpara publikut të saj mënyra të ndryshme për ta shkruar, luajtur dhe kuptuar komedinë. Siparin e ngriti “10 vjet martesë” e Alil Vardarit, në përkthimin e Ylljet Aliçkës, me regji të Andia Xhungës, e cila interpretoi përkrah Gentian Zenelajt. Mbrëmjen e dytë, trupa e Prishtinës solli “Romeo e Zhuljeta”, shfaqje që në përfundim të garës u vlerësua për regjinë më të mirë.
Për trupën e Teatrit “Migjeni”, ky edicion pati një gëzim të veçantë. “Gomerët e Trojeve” fitoi çmimin e shfaqjes më të mirë, ndërsa Fritz Selmani, protagonisti i saj, u shpall aktori i ri më i mirë. Në një festival që nderon kujtesën e një mjeshtri, ka domethënie fakti që në skenën e tij dallohet një aktor i ri. Tradita fiton një të nesërme sa herë që dikush prej brezit që vjen arrin të mbahet mend për lojën e vet. Gentian Zenelaj dhe Luiza Xhuvani u vlerësuan si aktori dhe aktorja më e mirë, ndërsa Besnik Çinari mori trofeun e karrierës, një përshëndetje mirënjohjeje për mjeshtrin e humorit shkodran.
Fjala që trazoi festën
Nga zërat që u dëgjuan gjatë festivalit, ai i Muharrem Hoxhës qe më i preri. “Dështim! Nuk durojnë shkodranët banalitetet, sepse këtu mësuam humorin”, u shpreh aktori durrsak. Në atë fjali, fjala më e rëndë ishte “dështim”, por ajo që meriton të dëgjohet me më shumë vëmendje është “mësuam”. Hoxha e përfshin veten mes atyre që i detyrohen diçka këtij qyteti. Flet për Shkodrën si për një shkollë ku edhe një artist i ardhur nga Durrësi ka gjetur mësuesit e vet. Prej kësaj mirënjohjeje buron edhe rreptësia e tij.
A kishte të drejtë Muharrem Hoxha kur foli për banalitet? Kishte arsye ta shtronte publikisht çështjen dhe përvoja e tij i jep peshë shqetësimit. Fjala “dështim”, megjithatë, përmbledh në një gjykim të vetëm tetë mbrëmje, tekste, regjisorë dhe interpretime të ndryshme. Për ta pranuar si përfundim estetik, do të duhej të zbrisnim nga cilësimi te shfaqja konkrete. Ku u këput filli i komedisë? Në cilin çast personazhi pushoi së foluri sipas natyrës së vet dhe u shndërrua në një gojë që duhej të lëshonte medoemos një batutë? Çfarë kishte shkruar autori dhe çfarë iu desh të shpëtonte aktorit me praninë e tij skenike? Këtu fillon puna e kritikës. Një fjalë e fortë e hap debatin. Shembulli i saktë i jep atij vlerë.
Në këtë pikë ia vlen të dëgjohet edhe Gentian Zenelaj, i cili, me rastin e shfaqjes hapëse, mbrojti praninë në komedi të fjalëve tabu që kanë hyrë në të folurën e përditshme. Andia Xhunga, nga ana e saj, e përjetoi daljen përpara publikut shkodran si një provim dhe e çmoi pritjen që iu bë shfaqjes. Janë dy kënde prej nga shihet e njëjta sallë. Artisti në skenë e ndien menjëherë nëse ka arritur të komunikojë me spektatorin. Dikush tjetër, ulur në plate, mund ta ketë ndier po atë të qeshur dhe të pyesë me të drejtë se me çfarë mjetesh u fitua ajo.
Ku fillon banaliteti?
Ta zëmë se një personazh që gjithë mbrëmjen është përpjekur të shitet si njeri i përmbajtur, në një çast zemërimi lëshon një fjalë të rëndë. Ajo fjalë mund t’ia rrëzojë për një sekondë gjithë fasadën. Spektatori qesh sepse më në fund e sheh njeriun që fshihej pas mirësjelljes. Po të përsëritet e njëjta fjalë sa herë që dialogu ngec, në përsëritjen e tretë publiku mund të qeshë sërish, por tashmë kemi mësuar fare pak për personazhin dhe mjaft për pasigurinë e autorit. Këtu merr kuptim vërejtja për banalitetin. Edhe një tekst me fjalor krejt të hijshëm mund të jetë banal, nëse për dy orë i ofron spektatorit vetëm atë që ai e ka marrë me mend që në minutën e parë.
Do të tregoheshim po aq të padrejtë po t’i kërkonim çdo batute të mbante mbi shpinë një mësim. Ka një kënaqësi të mirëfilltë estetike në një keqkuptim të ndërtuar bukur, në ritmin e dy aktorëve që dinë t’ia presin fjalën njëri-tjetrit, në një vështrim që e bën të tepërt një faqe dialog. Tano Banushi, Paulin Preka, Zef Deda e të tjerë mjeshtër të kësaj skene ia kanë lënë publikut shkodran edhe këtë dije të hollë për zanatin. Kush është rritur me ta, e di sa punë duhet që diçka në skenë të duket sikur sapo i erdhi ndër mend aktorit.
Prandaj do të ngurroja t’ia faturoja publikut dobësitë e humorit të konsumit. Është tepër e lehtë të thuash se shija ka rënë, sidomos kur spektatori mungon në tryezën ku flitet në emër të tij. I njëjti njeri mund të qeshë me një batutë të guximshme dhe, rrugës për në shtëpi, të kujtojë si çastin më të bukur të mbrëmjes heshtjen e një aktori. E qeshura e tij është e sinqertë në të dyja rastet. Përgjegjësia e krijuesit fillon te ajo që zgjedh t’i ofrojë këtij njeriu, sa besim ka tek aftësia e tij për të kapur një nënkuptim, për të njohur një cen të vetin te personazhi, për ta duruar edhe atë grimë sikleti që ndonjëherë vjen menjëherë pas së qeshurës.
Çfarë dëgjon një festival kur mbaron?
“Duhet kontroll, një komision për cilësinë. Më vjen keq. Me zor më dalin fjalët”, u shpreh Muharrem Hoxha. Propozimi i tij e çon vëmendjen atje ku fillon përgjegjësia artistike e një festivali, te përzgjedhja. Përpara se juria të zgjedhë fituesin, dikush ka zgjedhur se çfarë do t’i paraqitet publikut. Ky vendim meriton të arsyetohet. Çfarë solli secila trupë në gjuhën e komedisë? Çfarë rreziku mori përsipër regjisori? A i dha teksti aktorit një karakter për ta zbuluar, apo ia la atij gjithë barrën e mbrëmjes? Një komision që di t’u përgjigjet këtyre pyetjeve mund t’i bëjë vend edhe një shfaqjeje që ndan mendimet. Pikërisht një zgjedhje e guximshme ka nevojë për një arsye të mirë artistike.
Edhe kritika ka pjesën e vet të përgjegjësisë për atë që mbetet pas. Një kunj kafeneje nganjëherë e kap dobësinë e një shfaqjeje me një saktësi që do ta kishte zili një recensent. Por për t’u bërë pjesë e kujtesës së teatrit, atij vëzhgimi i duhet dikush që ta shtjellojë e të vërë emrin poshtë tij. Hoxha foli publikisht dhe mori përsipër peshën e fjalës së vet. Hamendja se sa të tjerë mund të kenë menduar si ai le të mbetet hamendje. Po kështu, një mospajtim me jurinë meriton të dëgjohet për arsyet që sjell. Do të ishte varfëri për debatin sikur çdo rezervë e një artisti të shpjegohej si hatërmbetje për trofeun që s’e mori.
Për Bashkinë e Shkodrës, Teatrin “Migjeni” dhe kryebashkiakun Benet Beci, mbledhja e trupave në një festival mbarëkombëtar është një meritë që duhet njohur. Artistëve iu dha mundësia të ndeshen me një publik për të cilin humori ka qenë mënyrë jetese dhe, në vite të vështira, mënyrë për t’i bërë ballë frikës. Në një qytet ku një nënkuptim mund të thoshte dikur atë që askush s’guxonte ta shqiptonte hapur, emri i Tano Banushit mbart një detyrim të veçantë. Ai detyrim përmbushet edhe duke i dhënë brezit të sotëm lirinë ta gjejë gjuhën e vet dhe duke ia marrë aq seriozisht punën, sa t’i thuash hapur ku të bindi e ku të zhgënjeu.
Kështu e kuptoj një festival si organizëm të gjallë. Aktori ia beson sallës një batutë. Salla, me të qeshurën ose me heshtjen e saj, ia ndryshon ritmin lojës. Kritiku kthehet te ai çast dhe përpiqet të kuptojë ç’ndodhi mes tyre. Organizatori që i dëgjon të tre mund të bëjë një zgjedhje më të mprehtë vitin tjetër. Secili ka diçka për t’i thënë tjetrit dhe secili, nëse dëgjon, del prej kësaj përvoje disi i ndryshuar.
Kur të vijë nëntori tjetër, do të kishte vlerë që ai që qeshi me gjithë shpirt dhe ai që doli nga salla me një vërejtje të hidhur ta gjenin të dy nga një arsye për t’u kthyer në “Migjeni”. I pari, për kënaqësinë që mban mend. I dyti, për kureshtjen nëse fjala e tij u dëgjua. Një teatër që arrin t’i ulë sërish pranë njëri-tjetrit i ka bërë nder edhe Shkodrës, edhe emrit të Tano Banushit. /Nga Albert VATAJ, publikuar në Facebook/




